ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ବିଶ୍ୱ ଯିଏ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ, ସେ ଅଜନ୍ମା, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ, ସ୍ୱରୂପ ଓ ଅସ୍ୱରୂପ, ସମସ୍ତ ରୁ ଭିନ୍ନ ଏବଂ ସମସ୍ତ ରେ ବିରାଜିତ। ଯେଉଁଠାରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର କଥା କୁହାଯାଏ, ସେହି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ବ୍ରହ୍ମା, ପ୍ରାଚୀନ ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧି ହୁଏ। ଅବିକାର, ଶୁଦ୍ଧ, ନିତ୍ୟ, ଏକ ଓ ବିଜୟୀ ସ୍ୱରୂପ ଥିବା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଭିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ। ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ହରି, ଶଙ୍କର, ବାସୁଦେବ, ଉଦ୍ଧାରକ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳକ ଓ ସଂହାରକ ଦେବତାଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ। ଏହି ଭିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଏକ ଓ ଅନେକ, ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ, ମୋକ୍ଷର କାରଣ। ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ପ୍ରଳୟର ମୂଳ କାରଣ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସାର ଭିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ। ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଆଧାର, ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବିରାଜିତ, ଅଚ୍ୟୁତ, ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ। ଯିଏ ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ବିରାଜିତ, ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ପ୍ରଳୟକାଳରେ ସଂହାରକ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପାଳନରେ ପ୍ରଭୁ, ଆଦିହୀନ, ଲୋକପତି, ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ ଓ ଅଚ୍ୟୁତ ଭିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ। ଏବେ ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଲୋଟସ୍ଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଥିବା କଥାକୁ କହିବି, ଯାହା ପ୍ରମୁଖ ଋଷି ଓ ଯକ୍ଷମାନେ ପଚାରିଥିଲେ। ଯିଏ ତାଙ୍କର ମୁଖଦ୍ୱାରା ଋକ୍ ଓ ସାମ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ତିନି ଲୋକକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଯେଉଁଠାରେ ଦାନବମାନେ ଯଜ୍ଞକୁ ବିଘ୍ନ କରିପାରନାହାନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଅପ୍ରକଟ ଜନ୍ମ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ମୁଁ କହିବି। ଯିଏ ସୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ସତ୍ୟତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଋଷିମାନେ ନୀରକୁ ନାରା ବୋଲି କହନ୍ତି। ସେହି ଜଳ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଶୟନସ୍ଥଳ ଥିଲା; ଏହି କାରଣରୁ ସେ ନାରାୟଣ ନାମରେ ପରିଚିତ। ସେ ଭଗବାନ୍, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନାରାୟଣ। ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱରୂପ ଚାରି ପ୍ରକାର—ଗୁଣସହିତ ଓ ନିର୍ଗୁଣ। ଏକ ଅବିବର୍ଣ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦେଖନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଦେହ ଅଗ୍ନିମାଳାରେ ଆବୃତ, ସେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ଦୂର ଓ ସମୀପରେ ଅଛନ୍ତି, ଗୁଣ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଜ୍ଞାନ। ସେ ବାସୁଦେବ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଉପେକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଦୃଶ୍ୟ, ତାଙ୍କର ରୂପ, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ କୌଣସି କଳ୍ପନାର ଫଳ ନୁହେଁ। ସେ ସଦା ଶୁଦ୍ଧ, ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ରୂପରେ ବିରାଜିତ; ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପ ଶେଷ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଯିଏ ତଳେ ମଣ୍ଡଳକୁ ମସ୍ତକରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ତୃତୀୟ ରୂପ ତମୋଗୁଣ ପ୍ରଧାନ, ପଶୁର ଆକାର ଧାରଣ କରିଥିଲେ; ତୃତୀୟ ରୂପ ଜୀବମାନଙ୍କର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଯିଏ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ପ୍ରବଳ, ସେ ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ଚତୁର୍ଥ ରୂପ ଜଳମଧ୍ୟରେ ନାଗଶୟନ ଉପରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଗୁଣ ରଜସ୍, ସେ ସଦା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି—ହରିଙ୍କ ଏହି ତୃତୀୟ ରୂପ ଜୀବମାନଙ୍କର ସୁରକ୍ଷାରେ ନିରତ। ସେ ଧର୍ମକୁ ପୃଥିବୀରେ ସ୍ଥାପିତ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟାୟ କରୁଥିବା ଦାନବମାନେ ଧର୍ମକୁ ନଶ୍ୱନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ସେମାନେ ନଶ୍ୱନ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମର ସୁରକ୍ଷାରେ ନିରତ; ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମର ହ୍ରାସ ଓ ଅଧର୍ମର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ସେ ତାଙ୍କର ଅବତାର ଧାରଣ କରନ୍ତି। ପୂର୍ବେ, ବରାହ ରୂପେ, ସେ ତାଙ୍କର ସୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଜଳକୁ ଦୂର କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଏକ ଦାଁତ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ଉଠାଇଥିଲେ; ନରସିଂହ ଆକାରେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଦାନବ, ଯଥା ବିପ୍ରଚିତ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରମୁଖ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ୱନ ହୋଇଥିଲେ; ବାମନ ଆକାର ଧାରଣ କରି, ବଳିଙ୍କୁ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ବଶ କରିଥିଲେ। ଦିତିପୁତ୍ରମାନେ ହରାଇ, ସେ ତିନି ଲୋକରେ ବ୍ରମଣ କରିଥିଲେ; ଭୃଗୁବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ସେ ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ପିତୃ ହତ୍ୟା ସ୍ମୃତିରେ ରାମ ଅନେକ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ନଶ୍ୱନ କରିଥିଲେ; ଏହିପରି, ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ, ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ଅବତାର ନେଇଥିଲେ। ସେ ମହାତ୍ମା ଅଲର୍କଙ୍କୁ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଯୋଗ ଶିଖାଇଥିଲେ; ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବତା ରାମ ଭାବେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ସେ ତିନି ଲୋକର ଭୟ ଦେଇଥିବା ରାବଣଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କରିଥିଲେ; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଦେବତାଙ୍କ ଦେବ, ବିଶ୍ୱପତି, ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ, ସେ ନାଗଶୟନ ଉପରେ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଲୀନ ହୋଇ ନିଜ ମହିମାରେ ବିରାଜିଥିଲେ। ସେ ତିନି ଲୋକ, ସମସ୍ତ ଚରାଚରକୁ ନିଜ ପେଟରେ ରଖି, ଜନଲୋକ ଓ ମହାଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତିତି ହେଲେ। ତାଙ୍କର ନାଭିରୁ ଏକ ପଦ୍ମ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯାହା ଦିଗମୁଖୀ ପତ୍ର ଓ ବାୟୁ ତନ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲା—ଏହି ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପୂର୍ବଜ ଆସନ। ସେଠାରେ ଚତୁର୍ମୁଖୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା; ପରେ, ତାଙ୍କର କାନର ମେଳୁରୁ ଦାନବ ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରବଳ ଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ସମୁଦ୍ର ତଳରୁ ଉଠି ଏହି ଦୁଇ ଭୟଙ୍କରକୁ ବଧ କଲେ। ଏଭଳି ଅନେକ ଅନେକ ରୂପରେ ଏହି ଅଜନ୍ମା ଭୂମିରେ ଅବତରଣ କରନ୍ତି; ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହି ଅବତାର ମଥୁରାରେ ଅଛି। ଏହି ସତ୍ତ୍ୱିକ ରୂପ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ନାମରେ ଅବତରଣ କରିଥିଲେ, ସୁରକ୍ଷା କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିରତ। ସେ ଦେବତା, ମାନବ ବା ପଶୁ ଯେଉଁ ରୂପରେ ଥାନ୍ତି, ସେ ସେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ଉଚିତ ଭାବେ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ବାସୁଦେବଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ। ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେ ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ ଫଳ ଦିଅନ୍ତି; ଏହିପରି ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲି, କିପରି ନିଜ ମହିମା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭିଷ୍ଣୁ ମାନବ ରୂପ ନେଇଥିଲେ। ଏବେ ଆଉ ଶୁଣ। ଏହି ଭୂମିର ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇଁ, ହରିଙ୍କ ଅବତାର କଥାକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।