ସମସ୍ତ ପରିଚ୍ଛେଦ ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତାରୁ ମୁକ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତାରେ ଅବିଚଳ ଭାବେ ବିରାଜମାନ, ଅଚଳ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପି, ଅନନ୍ତ, ଚିରନ୍ତନ, ସ୍ୱୟଂ ଶିବ ଏବଂ ଅମୃତ ସ୍ୱରୂପ ଭଗବାନ୍। ସେ ଅଚଳ, ପବିତ୍ର, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ, ଯାହାର ପବିତ୍ରତା ଶ୍ରୁତିରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ଏବଂ କୃତୟୁଗରେ ଯାହାର ହଳଦିଆ-ହରିତ ଚାୟା ଦେଖାଯାଏ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ବୈକୁଣ୍ଠ ନାମରେ ପରିଚିତ, ମାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୃଷ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ଭଗବାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଏପରି ଗଭୀର, ଯାହା ଜାଣିବାକୁ ଲୋକମାନେ ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଘଟଣା ସୁଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହ କରନ୍ତି—ଏହି ପ୍ରଭୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତୀତ ହୁଏ। ନାରାୟଣ ସେଇ ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମା, ଅକ୍ଷୟ ଉତ୍ସ; ନାରାୟଣ ଭାବେ ହରି ଚିରନ୍ତନ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ। ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ରୁଦ୍ର, ଧର୍ମ, ଶୁକ୍ର, ବୃହସ୍ପତି—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତିନି ମୂଳ ସ୍ୱରୂପରୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ସେ ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ ଭାବେ ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, କେଉଁଠି ଏହି ହରି ମର୍ତ୍ୟ ଲୋକକୁ, ଯଦୁ ବଂଶରେ କିଏ ଆସିଥିଲେ? ମୁଁ ସର୍ବଦା ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବତା, ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ୍, ଆଦିପୁରୁଷ, ନିତ୍ୟ ଓ ଅବିନାଶୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ। ସେ ଚତୁର୍ବିଧ ପ୍ରକାଶର ତତ୍ତ୍ୱ, ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଗୁଣ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅପରିମାପ୍ୟ। ଯାହାଙ୍କ ଶରୀର ଯଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ତାଙ୍କ ଅଂଗ, ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ଅଭିଲାଷା କରନ୍ତି, ତାଙ୍କଠାରୁ ନ କିଛି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନ କିଛି ବଡ଼। ସେ ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି, ଅଜନ୍ମା, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଠାରୁ ପୃଥକ୍। ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରି ଉପଲବ୍ଧ କରାଯାଏ। ସେ ଅବିକାରୀ, ପବିତ୍ର, ଚିରନ୍ତନ ପରମାତ୍ମା, ଏକ ରୂପ ରେ ବିଜୟୀ। ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ହରି, ଶଙ୍କର, ବାସୁଦେବ, ଉଦ୍ଧାରକ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳକ, ଓ ନାଶକ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସେ ଏକ ଓ ଅନେକ, ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ପ୍ରକାଶିତ ଓ ଅପ୍ରକାଶିତ, ମୋକ୍ଷର କାରଣ। ସେଇ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ପ୍ରଳୟର ମୂଳ କାରଣ, ଜଗତର ସାର—ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସମସ୍ତର ଆଧାର, ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବିରାଜିତ, ଅଚ୍ୟୁତ, ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ଜ୍ଞାନ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୁଦ୍ଧ, ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟର ନିଜ ନିଜ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ, ମାୟାରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ବିଷ୍ଣୁ, ଯିଏ ପ୍ରଳୟକାଳରେ ସମସ୍ତକୁ ଗ୍ରସନ୍ତି, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପାଳନରେ ପ୍ରଭୁ, ଅନାଦି, ଲୋକନାୟକ, ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ, ଅଜର। ଏହି କଥା ମୁଁ କହିବି, ଯାହା ପୂର୍ବେ ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମା, ମୁଖ୍ୟ ଋଷି ଓ ଯକ୍ଷମାନେ ପଚାରିଥିଲେ। ଯିଏ ତାଙ୍କର ମୁଖରେ ଋକ୍ ଓ ସାମ ଗାୟନ କରି ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି, ଏକ ମହାସାଗରରୁ ଉଦ୍ଭବ ଭାବେ ଯେଉଁ ପ୍ରଭୁ ଆସିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଯାହାଙ୍କ ଦେୟତା ଦାନବମାନେ ବଳିଦାନକୁ ଚୋରି କରିପାରିନାହାନ୍ତି, ମୁଁ ସେହି ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶ କହିବି—ଅପ୍ରକାଶିତ ଜନ୍ମ ଥିବା ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମ। ଯିଏ ସୃଷ୍ଟିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ପ୍ରକାଶ କଲେ, ତାଙ୍କୁ ଋଷିମାନେ ନାରା (ଜଳ) ବୋଲି କହନ୍ତି। ସେହି ଜଳ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ସ୍ଥାନ ଥିଲା, ଏହି ଦ୍ୱାରା ସେ ନାରାୟଣ ଭାବେ ପରିଚିତ। ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଥିବା ଏହି ଭଗବାନ୍ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନାରାୟଣ। ବ୍ରହ୍ମା ଚତୁର୍ବିଧ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି—ସଗୁଣ ଓ ନିର୍ଗୁଣ। ଏକ ଅବର୍ଣ୍ୟ, ପବିତ୍ର ରୂପ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦେଖନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଦେହ ଅଗ୍ନିମାଳା ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଯୋଗୀମାନେ ଯିଏଁ ଚରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି, ଗୁଣରୁ ତିନି ସେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ। ସେ ବାସୁଦେବ ଭାବେ ଚିନ୍ତିତ, ଭେଦାତ୍ମକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ତାଙ୍କର ରୂପ, ବର୍ଣ୍ଣ, ଓ ଗୁଣ କୌଣସି ମନୋଭାବ ଦ୍ୱାରା ନ ଘଟିଥିବା। ସେ ସଦା ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ବିରାଜିତ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଯିଏ ଶେଷ ଭାବେ ପରିଚିତ, ତିନି ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ତୃତୀୟ ରୂପ ତମୋଗୁଣରେ ପ୍ରଭାବିତ, ପଶୁ ଭାବେ ଅବତାର ନିଏ। ତୃତୀୟ ରୂପ ପ୍ରାଣୀମାନେ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଯିଏ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ପ୍ରବଳ, ସେ ଧର୍ମକୁ ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି; ଚତୁର୍ଥ ରୂପ ଜଳମଧ୍ୟରେ ଅନନ୍ତ ନାଗ ଶେଯ୍ୟାରେ ଶୟନ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଗୁଣ ରଜସ୍, ସେ ସଦା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି—ଏହି ତୃତୀୟ ରୂପ ହରି, ପ୍ରାଣୀମାନେ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଲିନ୍। ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଧର୍ମକୁ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି, ଏବଂ ଅହଂକାରୀ ଅସୁରମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମକୁ ନଶ୍ୱର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନେଙ୍କୁ ନଶ୍ୱ କରନ୍ତି। ସେ ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମର ରକ୍ଷାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସେମାନେଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମର ହ୍ରାସ ଓ ଅଧର୍ମର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ସେ ସେଇ ସମୟରେ ଅବତାର ନିଏ। ପୂର୍ବେ, ବରାହ ଭାବେ ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଦ୍ୱାରା ଜଳକୁ ସରାଇଥିଲେ, ଏବଂ ଏକ ଦାଁତରେ ପୃଥିବୀକୁ ପଦ୍ମ ଭଳି ଉଠାଇଥିଲେ; ନରସିଂହ ଭାବେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଦାନବମାନେ—ଯଥା ବିପ୍ରଚିତ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନବମାନେ—ମଧ୍ୟ ନଶ୍ୱ ହୋଇଥିଲେ; ବାମନ ଭାବେ ବଳିଙ୍କୁ ମାୟା ଶକ୍ତିରେ ବଶ କରିଥିଲେ। ଦିତିପୁତ୍ରମାନେଙ୍କୁ ଜୟ କରି ସେ ତିନି ଲୋକ ଭ୍ରମଣ କରିଥିଲେ; ଭୃଗୁ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁତ୍ର ପରଶୁରାମ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ପିତୃଘାତ ମନେପକାଇ, ରାମ ଅନେକ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ନଶ୍ୱ କରିଥିଲେ; ଏହିପରି ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ଅବତାର ନେଇଥିଲେ। ସେ ମହାତ୍ମା ଅଲର୍କଙ୍କୁ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଯୋଗ ଶିଖାଇଥିଲେ; ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଅବତାର ନେଇଥିଲେ। ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିବା ରାବଣଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିନାଶ କରିଥିଲେ।