ଏହିପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଗାଥାରେ ଏକ ଅନନ୍ୟ ଆଦିସୃଷ୍ଟିର ବିବର୍ତ୍ତନ ଘଟେ। ପ୍ରଥମେ, ସେଠାରୁ ପାଞ୍ଚ ମହାଭୂତ—ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ ଓ ଅଗ୍ନି—ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଯାହାକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ଥାନରେ ନିବେଶିତ ହୋଇଛି; ଦେହକୁ ପୃଥିବୀର ରୂପେ ଓ ପ୍ରାଣକୁ ବାୟୁର ରୂପେ କୁହାଯାଏ। ଆକାଶରୁ ଗ୍ରନ୍ଥିମାନେ ଜନ୍ମନେଇଛନ୍ତି, ଜଳରୁ ପ୍ରବାହର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ଷୁର ନିର୍ମାଣ ଓ ଚେତନାକୁ ମନ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ସେ ମହାଶକ୍ତିରୁ ଗ୍ରାମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହିପରି ଭାବେ ଅବିନାଶୀ ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଏହିଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ—ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ଏହି ମର୍ତ୍ୟ ଜଗତ୍ରେ ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରିଲେ? ଏହା ଆମର ଅପାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ସନ୍ଦେହ। ଏହି ଶୀଘ୍ରଗାମୀ ମାର୍ଗ କିପରି ମାନବ ଦେହକୁ ନେଇଗଲା? ଏହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅତି ଚମତ୍କୃତିକର କାର୍ଯ୍ୟ ଦେବତା, ଦାନବ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଥିତ। ଏହିପରି ଚମତ୍କାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅପାର ତେଜର ମାଳିକ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କାହାଣୀ ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ, ମହାମୁନି। ଏଉଁ, ଏହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ତତ୍ତ୍ୱ, ତାଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ, ଦୁଃଖ ନିବାରକ ଏହି ଦେବ ଏମିତି କିପରି ହେଲେ, ଏହି ଅବତାର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି କୁହନ୍ତୁ। ସେ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ବିଶ୍ୱର ନାୟକ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଶାସକ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳକ ଓ ସଂହାରକ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ସୁଖଦାୟକ। ସେ ଅବିନାଶୀ, ଶାଶ୍ୱତ, ଅନନ୍ତ, ବୃଦ୍ଧି-କ୍ଷୟର ଅତୀତ, ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ଗୁଣହୀନ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅଚଳ ଓ ନିର୍ମଳ। ସମସ୍ତ ପ୍ରତିବନ୍ଧନ ରହିତ, ଶୁଦ୍ଧ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ନିବେଶିତ, ଅଚଳ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଶାଶ୍ୱତ, ପରମାତ୍ମା। ସେ ଅଚଳ, ପବିତ୍ର, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ନିର୍ଭରଶୂନ୍ୟ; ତାଙ୍କର ପବିତ୍ରତା ବିଶ୍ରୁତ, ଏବଂ କୃତୟୁଗରେ ତାଙ୍କର ହରିତ ଅବିର୍ଭାବ ଥିଲା। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ବୈକୁଣ୍ଠ ଭାବେ, ମାନବମାନେ ତାଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି। ଏହି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଏପରି ଗଭୀର। ଅମୂର୍ତ୍ତି ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବ ଓ ପରେ ଘଟିବା କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଆମେ ଆଗ୍ରହୀ। ନାରାୟଣ ସେଇ ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମା, ଅକ୍ଷୟ ମୂଳ; ନାରାୟଣ ହୋଇ, ହରି ଶାଶ୍ୱତ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ରୁଦ୍ର, ଧର୍ମ, ଶୁକ୍ର, ବୃହସ୍ପତି—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ, ପ୍ରାଚୀନ ସମୟରେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟିତ। ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟି ଚକ୍ରରେ ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ନାଥ, ହରି କିପରି ମର୍ତ୍ୟ ଜଗତ୍, ଯଦୁବଂଶରେ ଅବତାର ନେଇଥିଲେ? ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ, ସମସ୍ତ ଦେବଙ୍କ ଦେବ, ସର୍ବଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଆଦିପୁରୁଷ, ଶାଶ୍ୱତ ଓ ଅବିନାଶୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବି। ଚତୁର୍ବିଧ ମୂର୍ତ୍ତିର ସାର, ଗୁଣୀ ଓ ନିର୍ଗୁଣୀ, ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅପାର, ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମନ। ଯାହାଙ୍କ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଯଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ଅଙ୍ଗ, ଦେବଗଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯାହାକୁ ଅଭିଲାଷା କରନ୍ତି, ଯାହାଠାରୁ କିଛି ସୂକ୍ଷ୍ମ କିମ୍ବା ବଡ଼ ନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ୍ ଯାହାଙ୍କୁ ଆବୃତ, ଯିଏ ଅଜନ୍ମା, ପ୍ରକାଶିତ ଓ ଅପ୍ରକାଶିତ, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ, ସମସ୍ତରୁ ଅଲଗା। ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେଇ ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଜାଣିବାଯାଏ। ଅଚଳ, ଶୁଦ୍ଧ, ଶାଶ୍ୱତ ପରମାତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜୟ ହେଉ। ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ହରି, ଶଙ୍କର, ବାସୁଦେବ, ଉଦ୍ଧାରକ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳକ, ସଂହାରକ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଏହି ବିଷ୍ଣୁ ଏକ ଓ ଅନେକ, ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ପ୍ରକାଶିତ ଓ ଅପ୍ରକାଶିତ, ମୋକ୍ଷର କାରଣ। ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ, ସଂହାରର ମୂଳ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ସାର, ପରମାତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସମସ୍ତର ଆଧାର, ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଅଚ୍ୟୁତ, ପରମପୁରୁଷଙ୍କୁ ନମନ। ଯିଏ ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୁଦ୍ଧ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ, ମୂଢତା ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଯିଏ ପ୍ରଳୟରେ ସଂହାରକ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପାଳନରେ ପ୍ରଭୁ, ଅନାଦି, ଲୋକନାୟକ, ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ, ଅକ୍ଷୟ। ଏହି କଥାକୁ ମୁଁ ପୁନର୍ବାର କହିବି, ଯେପରି ବିଧାତା ପଦ୍ମଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମା, ପ୍ରଥମ ପ୍ରଶ୍ନରେ ମୁନି ଓ ଯକ୍ଷମାନେ ପଚାରିଥିଲେ। ଯିଏ ରିକ୍ ଓ ସାମ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି, ସେ ଏକ ମହାସାଗରରୁ ଉଦ୍ଭବ କରିଥିଲେ। ଯାହାଙ୍କ ଅସୁରସେନା ଯଜ୍ଞକାରୀଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଚୁରାନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଇ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଜନ୍ମ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ମୁଁ ଏଠାରେ କହିବି। ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଯିଏ ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଉଦ୍ଭାସିତ କରିଥିଲେ, ସେଇ ଜଳକୁ 'ନାରା' ବୋଲି ଦୃଷ୍ଟିମାନ୍ତ ଋଷିମାନେ କୁହନ୍ତି। ସେଇ ଜଳ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଶୟନସ୍ଥଳ ଥିଲା; ଏହିପରି ତାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଏହି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଦେବ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ନାରାୟଣ। ବ୍ରହ୍ମା ଚାରିପ୍ରକାରରେ ବିଦ୍ୟମାନ—ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଓ ନିର୍ଗୁଣ। ଏଉଁ ଏକ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ, ଶୁଦ୍ଧ ରୂପ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦେଖନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଦେହ ଅଗ୍ନିମାଳା ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ; ସେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ଦୂର ଓ ନିକଟ, ଗୁଣାତୀତ ଭାବେ ଜାଣିବାଯୋଗ୍ୟ। ସେ ବାସୁଦେବ ଭାବେ କୁହାଯାନ୍ତି, ଅସଙ୍ଗ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାନ୍ତି; ତାଙ୍କର ରୂପ, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ କୌଣସି କଳ୍ପନା ନୁହେଁ। ସେ ସଦା ଅବିଚଳ, ଶୁଦ୍ଧ, ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ରୂପରେ ବିଦ୍ୟମାନ; ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପ 'ଶେଷ' ଭାବେ ପୃଥିବୀକୁ ତଳେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେ ତମୋଗୁଣ ପ୍ରଧାନ ହୋଇ ପଶୁମୂର୍ତ୍ତି ଧାରଣ କରିଥିଲେ; ତୃତୀୟ ରୂପ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ କ୍ରିୟାଶୀଳ।