ଏହି ସଂସାରର ମହାନ ରହସ୍ୟ ଏପରି ଅଟୁଟ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବିବୃତ ହୁଏ: ମାଂସରୁ ଚର୍ବି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଚର୍ବିରୁ ଅସ୍ଥି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଅସ୍ଥିରୁ ମଜ୍ଜା ଓ ମଜ୍ଜାରୁ ବୀର୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ବୀର୍ୟରୁ ଓ ତାହାର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଗର୍ଭର ରୂପ ଗଠିତ ହୁଏ; ଏହିରେ ପ୍ରଥମ ଜଳ ଅଂଶକୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ରୂପେ କୁହାଯାଏ। ଗର୍ଭ ଅଗ୍ନିର ତାପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଂଶ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ବୀର୍ୟକୁ ସୋମ ରୂପେ ଓ ରଜସ୍ରାବକୁ ଅଗ୍ନି ରୂପେ ବୁଝାଯାଏ। ଏହାମାନଙ୍କର ଗୁଣ ତାଙ୍କର ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁସାରେ ଚାଲିଥାଏ; ଶୁକ୍ରରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି; କଫ ଗୁଣ ଯେଉଁଠି ବେଶି, ସେଠି ବୀର୍ୟ ବେଶି ଥାଏ, ଓ ପିତ୍ତ ଗୁଣ ଯେଉଁଠି ବେଶି, ସେଠି ରକ୍ତ ବେଶି ଥାଏ। କଫର ଆସନ ହୃଦୟ, ପିତ୍ତର ଆସନ ନାଭି; ହୃଦୟ ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ଏହାକୁ ମନସର ଆସନ କୁହାଯାଏ। ନାଭି ଓ ଶରୀର ଗହ୍ବର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅଗ୍ନିଦେବ ବିରାଜିତ; ମନକୁ ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ବୁଝିବା, କଫକୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ଦେଖିବା। ପିତ୍ତକୁ ଅଗ୍ନି ଭାବେ ମନ୍ୟାଯାଏ; ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାର ଗଠିତ। ଏଭଳି ଗର୍ଭ ବିକାଶ ପାଇ ବଡ଼ ଗଠିକା ଭଳି ଆକୃତି ନେଇଥାଏ। ଏହି ଶରୀରରେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଉପରେଶ୍ୱରଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଏହା ଶରୀର ଭିତରେ ପଞ୍ଚଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ ଓ ବ୍ୟାନ—ଏହି ପଞ୍ଚ ବାୟୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ; ପ୍ରାଣ ବିଶ୍ୱାତ୍ମାକୁ ପୋଷଣ କରେ, ଅପାନ ତଳଭାଗକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ଉଦାନ ଉପର ଅଂଶକୁ, ବ୍ୟାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରୀରକୁ ଓ ସମାନ ସମତୁଳ୍ୟତା ଦେଇଥାଏ। ଏହିପରି ଭାବେ, ଗଠିକାରୁ ପଞ୍ଚଭୂତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ ଓ ଅଗ୍ନି। ଏହି ଗଠିକାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥିର ଅଂଶରେ ରହିଛି; ଶରୀର ପୃଥିବୀର, ପ୍ରାଣ ବାୟୁର ରୂପ। ଆକାଶରୁ ଚିଦ୍ର, ଜଳରୁ ପ୍ରବାହ, ଆଲୋକ ଚକ୍ଷୁର ରୂପ ଏବଂ ଚେତନାକୁ ମନ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ଏହି ଶକ୍ତିରୁ ଗ୍ରାମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁ ଓ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିପରି ଶାଶ୍ୱତ ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ—ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ଏହି ମରଣଧରା ଲୋକରେ ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ? ଏହା ଆମର ଅପାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ସନ୍ଦେହ। ଏ ତୀବ୍ର ଗତିର ମାର୍ଗ କିପରି ମାନବ ଦେହକୁ ନେଇଗଲା? ଏହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ କୌତୁକ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ଏହି ଅପୂର୍ବ ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା, ଶକ୍ତି, ତେଜସ୍ବିତା ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଗୁହ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ କୃପାକରି କହନ୍ତୁ, ମହାମୁନି! କିପରି ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ନାଶକ, ଦେବସ୍ରେଷ୍ଠ ବିଷ୍ଣୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ? ସେ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସ୍ୱାମୀ, ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ଓ ପ୍ରଳୟକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଦେବ। ସେ ଅବିନାଶୀ, ଶାଶ୍ୱତ, ଅନନ୍ତ, ବୃଦ୍ଧି ଓ ହ୍ରାସରହିତ, ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ନିର୍ଗୁଣ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଓ ନିର୍ମଳ। ସମସ୍ତ ପ୍ରତିବନ୍ଧନ ରହିତ, ଶୁଦ୍ଧ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ବିରାଜିତ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ନିତ୍ୟ, ପରମାତ୍ମା। ଅଚଳ, ପବିତ୍ର, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ନିରାଶ୍ରୟ, ତାଙ୍କର ପବିତ୍ରତା ଶ୍ରୁତିରେ ଆସିଛି, ଏବଂ କୃତ ଯୁଗରେ ସେ ହରିତବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ। ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ବୈକୁଣ୍ଠ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ କୃଷ୍ଣ ଭାବେ ଚିହ୍ନିଥାନ୍ତି। ଏହି ହେଉଛି ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଗୁହ୍ୟ ଲୀଳାପଥ। ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟ ଯେଉଁଠି ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ବିକାଶିତ, ଏହି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଗତି ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ନାରାୟଣ ସ୍ୱୟଂ ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମା, ଅକ୍ଷୟ ମୂଳ; ସେ ନାରାୟଣ ରୂପେ ଅବିନାଶୀ ହରି ରୂପରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ରୁଦ୍ର, ଧର୍ମ, ଶୁକ୍ର, ବୃହସ୍ପତି—ଏମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ୱରୂପୀ ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ସେ ପ୍ରାଚୀନ ପୁରୁଷ ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ; ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁ କିଏଁକି ମାନବ ଦେହ ଧାରଣ କରି ଯଦୁବଂଶରେ ଅବତରିଲେ? ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ମୁଁ ଦେବମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ, ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ, ଆଦିପୁରୁଷ, ନିତ୍ୟ ଓ ଅବିନାଶୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ। ସେ ଚତୁର୍ବିଧ ମନିଫେଷ୍ଟେସନର ସାର, ନିର୍ଗୁଣ ଓ ସଗୁଣ ଉଭୟ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଅପାର, ଅପରିମିତ। ଯାଙ୍କର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଯଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାର୍ଥିତ ବସ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ, ଦେବତାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁଠି ଚାହିଁଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କୌଣସି ସୂକ୍ଷ୍ମ କିମ୍ବା ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ। ଯିଏ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି, ଯିଏ ଅଜନ୍ମା, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଉଭୟ, ସମସ୍ତରୁ ଅଲଗା। ଯାହାକୁ ସୃଷ୍ଟି ବୋଲାଯାଏ, ପ୍ରଳୟ ବୋଲାଯାଏ, ସେହି ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ କରାଯାଏ। ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ପବିତ୍ର, ଶାଶ୍ୱତ, ଏକ ରୂପୀ, ବିଜୟୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ହରି, ଶଙ୍କର, ବାସୁଦେବ, ମୋକ୍ଷଦାତା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳକ, ସଂହାରକୁ ନମସ୍କାର। ଏକ ଓ ଅନେକ ରୂପୀ, ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ, ମୋକ୍ଷର କାରଣ ଜନା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ଲୟର ମୂଳ କାରଣ, ଏହି ବିଶ୍ୱର ସାର ସ୍ୱରୂପୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଯିଏ ସମସ୍ତର ଆଧାର, ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବିରାଜିତ, ଅଚ୍ୟୁତ, ପରମପୁରୁଷ, ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଯିଏ ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପବିତ୍ର, ଯିଏ ସମସ୍ତର ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ, ମାୟାରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ବିନାଶ ସମୟରେ ଯିଏ ସମସ୍ତକୁ ଗ୍ରସନ୍ତି, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପାଳନରେ ପ୍ରଭୁ, ଅନାଦି, ଲୋକପତି, ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ, ଅପରିଣାମୀ। ଏହି ବିଷୟ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଯେଉଁଠି ଶ୍ରୀପଦ୍ମଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମା, ପୂର୍ବକାଳରେ ମହାର୍ଷି ଓ ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ।