ପୁରାତନ କାଳରେ, ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପରମେଶ୍ୱର ଘରୋଇ ଅଗ୍ନି ଓ ହୋମ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିକୁ, ବେଦକୁ, ଦୀକ୍ଷାକୁ ଏବଂ ପବିତ୍ର କାଷ୍ଠକୁ ସ୍ଥିର କରିଥିଲେ। ସେ ନିଜେ ହସ୍ତନିମ୍ନ କରି ଅଞ୍ଜନପାତ୍ର, ହୋମଦାଣ୍ଡ, ଅଭିଷେକ ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ହବି ଭୋଗ କରନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ଦେବତାମାନେ ହବି ଭୋଗ କରିବା ପାଇଁ, ପିତୃମାନେ ପିତୃ ତର୍ପଣ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପାଇଁ ନିୟୋଜିତ ହେଲେ। ସେ, ଯଜ୍ଞ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞ କ୍ରିୟାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ। ସେ ବିଭିନ୍ନ ପାତ୍ର, ଦାନ, ଦୀକ୍ଷା, ପିଠା, ମୁସଳ, ଯୂପସ୍ତମ୍ଭ, ଦରୁ, ଦାରୁ, ସୋମ, ଶୋଧକ ଏବଂ ପରିଦ୍ଧି କାଷ୍ଠ ତିଆରି କଲେ। ଯଜ୍ଞ ଦ୍ରବ୍ୟ, ବିଭିନ୍ନ ପାତ୍ର, ସହାୟକ, ଯଜମାନ, ପୁରୋହିତ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜ୍ଞ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେ, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯୁଗ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭାଜନ କଲେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ନିମିଷ, କାଳମାନ, ଦିନ, ତିନିପ୍ରକାର କାଳ, ଘଣ୍ଟା, ତିଥି, ମାସ, ଦିନ ଏବଂ ବର୍ଷ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଋତୁ, ସଂଧି, ତିନିପ୍ରକାର ମାପ, ଜୀବନ କ୍ଷେତ୍ର, ବୃଦ୍ଧି, ଚିହ୍ନ ଏବଂ ରୂପର ଶୋଭା ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ତିନି ଲୋକ, ତିନି ଦେବ, ତିନି ପ୍ରକାର ବେଦ, ତିନି ଅଗ୍ନି, ତିନିପ୍ରକାର କାଳ, ତିନି କାର୍ଯ୍ୟ, ତିନି ବର୍ଗ, ତିନି ଗୁଣ—ଏହି ସମସ୍ତ ସେଇଁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେ ଅନନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପୂର୍ବେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ; ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିରାଜିତ, ସମସ୍ତ ଗୁଣର ଧାରକ। ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆଦି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଆସିବା-ଯିବା ହୁଏ, ସେ ନିୟମ ଓ ପ୍ରଭୁ। ଧର୍ମୀଜନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ପଥ, ଅଧର୍ମୀଙ୍କ ପାଇଁ ପଥ ନୁହେଁ, ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ସେମାନଙ୍କ ରକ୍ଷକ। ସେ ବେଦ ଜ୍ଞାନର ଚତୁର୍ବିଧ ରୂପ, ଚାରି ଆଶ୍ରମର ଅନୁସରଣକାରୀ, ଦିଗ, ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି ରୂପେ ବିରାଜିତ। ସେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ, ଯୁଗାଧିପତି, ରାତିର ଚରଣକାରୀ, ପରମ ଜ୍ଵାଳା ଓ ପରମ ତପସ୍ଵୀ ଭାବେ ପରିଚିତ। କେହି ତାଙ୍କୁ ପରମ ଭାବେ, କେହି ଅପରମ ଭାବେ କହନ୍ତି; ସେଇ ପରମାତ୍ମା, ଆଦିତ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦେବ, ଦୈତ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିନାଶକ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ସେ ଯୁଗାନ୍ତେ ସମାପ୍ତିକାରୀ, ବିଶ୍ୱବିନାଶକମାନଙ୍କ ବିନାଶକ, ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେତୁ, ଶୁଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପବିତ୍ରତମ। ବେଦ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯିଏଁ ଜାଣନ୍ତି, ସେ ସୃଜନଶକ୍ତିର ନାୟକ; ମୃଦୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସେ ସୋମ ରୂପେ, ଅଗ୍ନିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ରୂପେ। ଇନ୍ଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱାମୀ, ତପସ୍ବୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତପୋମୟ, ନୀତିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନମ୍ରତା, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତେଜସ୍ୱୀ। ଯେଉଁମାନେ ରୂପ ଯୋଗ୍ୟ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ରୂପ, ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ; ସେ ଆକାଶଜ ବାୟୁ, ବାୟୁରୁ ପ୍ରାଣ, ପ୍ରାଣରୁ ହବି ଭକ୍ଷକ ଅଗ୍ନି। ସ୍ୱର୍ଗରେ ହବି ଭକ୍ଷକ ଅଗ୍ନି, ପ୍ରାଣରେ ଅଗ୍ନି, ମଧୁ ନାଶକ; ସାର ରୁପେ ରକ୍ତ, ରକ୍ତରୁ ମାଂସ ଉତ୍ପନ୍ନ। ମାଂସରୁ ଚର୍ବି, ଚର୍ବିରୁ ଅସ୍ଥି, ଅସ୍ଥିରୁ ମଜ୍ଜା, ମଜ୍ଜାରୁ ବୀର୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ। ବୀର୍ୟରୁ ଗର୍ଭ, ସାର ଦ୍ୱାରା କ୍ରିୟାର ମୂଳ; ଏଠାରେ ପ୍ରଥମ ଜଳଂଶକୁ ଚନ୍ଦ୍ରମାସ୍ତିକା କୁହାଯାଏ। ଗର୍ଭ ଗର୍ଭାଶୟ ତାପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ମାସ୍ତିକା ଭାବେ ଜଣାଯାଏ; ବୀର୍ୟ ସୋମ ଲକ୍ଷଣ, ରଜ ଅଗ୍ନି ଲକ୍ଷଣ। ସେମାନଙ୍କର ଗୁଣ ସାରକୁ ଅନୁସରେ; ଅଣ୍ଡରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ଉପସ୍ଥିତ; କଫ ଗୁଚ୍ଛରେ ବୀର୍ୟ ପ୍ରଧାନ, ପିତ୍ତ ଗୁଚ୍ଛରେ ରକ୍ତ। କଫର ଆସନ ହୃଦୟ, ପିତ୍ତ ନାଭିରେ; ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ହୃଦୟକୁ ମନସ୍ଥଳୀ କୁହାଯାଏ। ନାଭି ଓ ଅନ୍ତଃପାତଳ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନିଦେବ ବିରାଜିତ; ମନ ପ୍ରଜାପତି, କଫ ଚନ୍ଦ୍ର ରୂପ। ପିତ୍ତ ଅଗ୍ନି ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; ଏପରି ଭାବେ ଜଗତ ଅଗ୍ନି ଓ ଚନ୍ଦ୍ରର ଲକ୍ଷଣ। ଏପରି ଗର୍ଭ ବିକାଶ ପାଇ, ଏକ ଗାଢ଼ ତିଆରି ହୁଏ। ବାୟୁ, ପରମାତ୍ମା ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଶରୀରକୁ ପଞ୍ଚଭାଗରେ ବିଭାଜିତ କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ, ବ୍ୟାନ; ପ୍ରାଣ ପରମାତ୍ମାକୁ ପୋଷଣ କରେ। ଅପାନ ଶରୀର ତଳଭାଗକୁ, ଉଦାନ ଉପର ଭାଗକୁ, ବ୍ୟାନ ସମଗ୍ର ଶରୀରକୁ ବ୍ୟାପି, ସମାନ ସମତୁଳନ ରଖେ। ଏଠାରୁ ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଉତ୍ପନ୍ନ—ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି। ସେଠି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ବିରାଜିତ; ଦେହ ପୃଥିବୀର, ପ୍ରାଣ ବାୟୁର। ଛିଦ୍ର ଆକାଶରୁ, ପ୍ରବାହ ଜଳରୁ, ଆଲୋକ ଚକ୍ଷୁରୁ, ଚେତନା ମନରୁ। ଗ୍ରାମ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ସେଉଁଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏପରି ଭାବେ ନିତ୍ୟ ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଦେଖି, ମୁନିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ଏହି ମରଣଧର୍ମୀ ଜଗତରେ ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ? ଏହା ଆମର ଅଦ୍ଭୁତ ସନ୍ଦେହ।" "ସବୁଠାରୁ ଶୀଘ୍ର ପଥ କିପରି ମାନବ ଦେହକୁ ନେଇଗଲା? ଏହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଚମତ୍କାର ଦେବ ଦାନବ ସମସ୍ତ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି।" "ହେ ମହାମୁନି, ଆମକୁ କହ, ସେଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଯାହାଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଏବଂ ଶକ୍ତି ସମସ୍ତେ ଜାଣନ୍ତି, ଯାଙ୍କର ତେଜ ଅପରିମିତ।" "ଏଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କଥା କହ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଅଦ୍ଭୁତ—ସେ ଦେବ, ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପରମ, ଦୁଃଖ ନାଶକ।" "ସେ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ବିଶ୍ୱର ନାୟକ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସ୍ୱାମୀ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳକ, ସଂହାରକ, ସମସ୍ତ ଭୂତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ଦାତା।" "ସେ ଅବିନାଶୀ, ନିତ୍ୟ, ଅନନ୍ତ, ବୃଦ୍ଧି ଓ ଶୟନ ହୀନ, ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ନିର୍ଗୁଣ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅଚଳ ଏବଂ ନିର୍ମଳ।" ଏପରି ଭାବେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅପୂର୍ବ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳା ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିର ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ମୁନିମାନେ ସମ୍ବେଦନ କରିଥିଲେ।