ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁଅ, ସେମାନେ ଯେତେବେଳେ ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେମାନେ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ? ଆମ ପ୍ରତି ଦୟାକରି, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଅଲୌକିକ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହନ୍ତୁ। ଏହି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେବତାଙ୍କ ଦେବତା, ସେଇ ପ୍ରଭୁ କିପରି ବସୁଦେବ କୁଳରେ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ? ସେଉଁଠାରେ ଅମରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ, ଧର୍ମଶୀଳ ଓ ନ୍ୟାୟବାନ୍ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶୋଭା ପାଇଁଥିଲେ। ସେଇ ଦେବ, ଦେବତା ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ନାୟକ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀର ଅବିନାଶୀ ମୂଳ, ଦେବଲୋକ ଛାଡ଼ି ଏହି ମର୍ତ୍ୟଲୋକକୁ କାହିଁକି ଆସିଲେ? ସେଇ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପୀ, ସେଇ ଏକମାତ୍ର ଚକ୍ର ଘୁଞ୍ଚାଇଥିବା, ଲୋକମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ନିମିତ୍ତେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ପ୍ରବେଶ କଲେ? ଚକ୍ର ଓ ଗଦାଧାରୀ, ଗୋପାଳକ ଭାବେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିବା, ସେ କିପରି ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମନ ଦେଲେ? ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିପତି, ବୃହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆତ୍ମା, ସେ କିପରି ପୃଥିବୀରେ ଗୋପାଳକ ଭାବେ ଆସିଲେ? ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ ଶ୍ରୀମାନ୍, ଯିଏ ତିନି ପଦେ ଜଗତ୍କୁ ବିଜୟ କରିଥିଲେ, ଦେବମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ, ସେ କିପରି ପୃଥିବୀର ଜନନୀ ଗର୍ଭରେ ଧାରଣ ହେଲେ? ସେଇ ପ୍ରଭୁ, ଯିଏ ଜଗତ୍ର ପଥ ନିର୍ମାଣ କରି, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ—ଏହି ତିନି ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦେଇଥିଲେ, ସେ ଯିଏ କାଳ ଶେଷରେ ଜଳରୂପ ଧାରଣ କରି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିଥିଲେ। ସେଉଁଠି ଜଗତ୍କୁ ଏକମାତ୍ର ସାଗର କରିଦେଲେ, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ପୁରାତନ ବରାହ ରୂପ ନେଇଥିଲେ। ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ଯିଏ ଦାଢ଼ିର ଟୋପାରେ ପୃଥିବୀକୁ ଉଠାଇଥିଲେ, ଏବଂ ଦୀର୍ଘଦିନ ପୂର୍ବରୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଅବିନାଶୀ ତିନି ଲୋକକୁ ବିଜୟ କରିଥିଲେ। ସେଇ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୃଥିବୀକୁ ବିଜୟ କରିଦେବତାଙ୍କୁ ଦାନ କରିଥିଲେ; ସିଂହ ରୂପ ଧାରଣ କରି ପୃଥିବୀକୁ ଦୁଇଭାଗ କରିଦେଲେ। ପୂର୍ବେ ଯିଏ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ, ସେ କାଳ ଶେଷରେ ଅଗ୍ନି ରୂପେ ଭୟଙ୍କର ଔର୍ବ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ହରି, ଯିଏ ପାତାଳରେ ରହି ସାଗର ଜଳପାନ କରିଥିଲେ, ସେହି ହଜାରପଦୀ ବ୍ରହ୍ମ, ହଜାର କିରଣ ଓ ହଜାର ଦାନଦାତା। ସେଇ ଦେବ, ହଜାରମୁଣ୍ଡିଆ, ସମସ୍ତ ଯୁଗରେ ଯାହାଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ; ଯାହାଙ୍କ ନାଭିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ପଦ୍ମ, ଯାହା ହେଉଛି ପିତାମହଙ୍କ ନିବାସ। ଏକମାତ୍ର ସାଗର ମଧ୍ୟରେ, ନାଗଲୋକରେ ଥିଲା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ମ ତାର ସଂଯୋଗରେ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତାରକାସୁର ସହ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦାନବମାନେ ବଧ ହେଲେ। ଦିବ୍ୟ ଆୟୁଧଧାରୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ହୃଦୟଗୁହାବାସୀର ପ୍ରେରଣାରେ, କାଳନେମିଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ। ଦୂର ଶିର୍ଷ ସାଗର ମଧ୍ୟରେ, ଅମୃତ ସାଗର ଉପକୂଳରେ, ସେ ଅନନ୍ୟ ଯୋଗ ମଧ୍ୟରେ ଅନନ୍ୟ ଅନ୍ଧକାରରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ। ଏକଥା ମଧ୍ୟ ଥିଲା, ଅଦିତି ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ତପସ୍ୟାର ଫଳରେ ପୁରାତନ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କଲେ, ଦେବମାନେ ମଥନ କରି ତାଙ୍କୁ ଗର୍ଭରୂପେ ଧାରଣ କଲେ, ଏବଂ ଦାନବମାନେ ହେଉଥିବା ଆକ୍ରମଣରୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ। ଯୋଗରେ ପଦକ୍ରମ ନିର୍ମାଣ କରି, ସେ ଦାନବମାନେକୁ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଫେଙ୍କିଦେଲେ, ଦେବମାନେକୁ ତିନି ଲୋକର ଅଧିପତି କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାୟକ କଲେ। ଘୃହାଗ୍ନି ଓ ହୋମ ଦ୍ୱାରା ସେ ଅଗ୍ନି, ବେଦ, ଦୀକ୍ଷା, ଏବଂ ସମିଧ୍କୁ ନିଶ୍ଚିତ କଲେ। ସେ ଅଞ୍ଜଳିପାତ୍ର, ହୋମକୁଶ, ଅଭିଷେକ ଏବଂ ଅଞ୍ଜଳି ଦେବା ଉପକରଣ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେ ଦେବମାନେକୁ ହୋମର ଭାଗ ଦେବାକୁ ଏବଂ ପିତୃମାନେକୁ ପିଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ, ସେ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞକ୍ରମରେ ସମ୍ପୃକ୍ତ କଲେ। ସେ ଉପକରଣ, ଦାନ, ଦୀକ୍ଷା, ପିଠା, ମୁସଳ, ଯୂପ, ସମିଧ୍, ସୂଚୀ, ସୋମ, ପାବକ, ବେଧିକା ଦଣ୍ଡ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ତିଆରି କଲେ। ସେ ବିଭିନ୍ନ ପାତ୍ର, ସାହାୟକ, ଯଜ୍ଞକାରୀ, ପୁରୋହିତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜ୍ଞ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଯୁଗଅନୁସାରେ ସବୁକିଛି ବିଭଜନ କରି, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ତିଆରି କଲେ। ଖ୍ଷଣ, ନିମିଷ, ଦିନ, ଦିନାଂଶ, ତିନିପ୍ରକାର ସମୟ, ଘଣ୍ଟା, ତିଥି, ମାସ, ଦିନ ଓ ବର୍ଷ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଋତୁ, ସମୟର ସଂଯୋଗ, ତିନିପ୍ରକାର ମାପ, ଜୀବନ ମଣ୍ଡଳ, ବୃଦ୍ଧି, ଚିହ୍ନ, ଓ ରୂପର ଶୋଭା ତିଆରି କଲେ। ତିନି ଲୋକ, ତିନି ଦେବ, ତିନିପ୍ରକାର ବେଦ, ତିନି ଅଗ୍ନି, ତିନିପ୍ରକାର ସମୟ, ତିନି କ୍ରିୟା, ତିନି ଵର୍ଣ୍ଣ, ତିନି ଗୁଣ—ଏହି ସବୁ ସେଇ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ରିୟାରେ ପୂର୍ବେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବିଦ୍ୟମାନ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ ଗୁଣର ଧାରକ। ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସେ ଲୋକମାନେରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲେ; ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଆସିବା-ଯିବା ହେଉଛି; ସେଇ ନିୟମ, ସେଇ ପ୍ରଭୁ। ଧର୍ମଶୀଳମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ପଥ, ଅଧର୍ମୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅପଥ; ଚାରି ଵର୍ଣ୍ଣର ମୂଳ ଓ ରକ୍ଷକ। ଚାରିପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନର ଜ୍ଞାନୀ, ଚାରି ଆଶ୍ରମରେ ବିଦ୍ୟମାନ; ସେ ଦିଗ, ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି। ସେ ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ, ଯୁଗର ନାଥ, ରାତିର ଚରାଚର; ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତପସ୍ୟା। କେହି ତାଙ୍କୁ ପରମ ବୋଲନ୍ତି, କେହି ଅପରମ; ସେ ପରମାତ୍ମା; ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବ, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ନାଶକ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ। ଯୁଗ ଶେଷରେ ସେ ସମାପ୍ତି, ଲୋକନାଶକଙ୍କ ନାଶକ; ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ସେ ସେତୁ, ଶୁଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଶୁଦ୍ଧ। ବେଦଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜ୍ଞେୟ, କ୍ରିୟାଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ନାଥ; ଶାନ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୋମ, ତେଜସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି। ଇନ୍ଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନାଥ, ତପସ୍ବୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତପସ୍ୟାର ସାର; ଶିଳାଶୀଳମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନମ୍ରତା, ତେଜସ୍ୱୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତେଜ। ରୂପବାନମାନେ ମଧ୍ୟରେ ରୂପ, ଲକ୍ଷ୍ୟବାନମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ; ଆକାଶଜ ବାୟୁ, ବାୟୁରୁ ପ୍ରାଣ, ପ୍ରାଣରୁ ହୋମକୁ ଭକ୍ଷଣ କରୁଥିବା ଅଗ୍ନି। ସ୍ୱର୍ଗରେ ହୋମଗ୍ନି ଭାବେ, ପ୍ରାଣ ଭାବେ ଅଗ୍ନି, ମଧୁ ନାଶକ; ରସରୁ ରକ୍ତ, ରକ୍ତରୁ ମାଂସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।