ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଋଷି ଥିଲେ—ତାଙ୍କ ନାମ କଣ୍ଡୁ। ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ପବିତ୍ର, ନିଜେ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖୁଥିବା ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ କଲ୍ୟାଣରେ ନିରତ ଥିଲେ। କଣ୍ଡୁ ଋଷି ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଅଧୀନ କରିଥିଲେ, ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଉପାସନା ମାଧ୍ୟମରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସହିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାପୁରୁଷ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ—ଏମନେ ନିଜ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ, ସମସ୍ତଙ୍କ କଲ୍ୟାଣରେ ଲିନ୍, ନିଜକୁ ଅନୁଶାସନାଧୀନ ରଖୁଥିବା, କ୍ରୋଧକୁ ଜୟ କରିଥିବା ଏବଂ ଇର୍ଷ୍ୟା ଶୂନ୍ୟ ଥିଲେ। ଏହି କଣ୍ଡୁ କିଏ? ସେ କିପରି ଏହି ପରମ ପଦ ଲାଭ କରିଥିଲେ? ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଆମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ। ଏହି କଥା ଆମକୁ କହନ୍ତୁ, ହେ ମହାମୁନି। ତେଣୁ, ମୁଁ ଏହି ମହାପୁଣ୍ୟଶାଳୀ କଣ୍ଡୁ ଋଷିଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ଆପଣଙ୍କୁ କହିବି—ଶୁଣନ୍ତୁ। ଗୋମତୀ ନଦୀର ପବିତ୍ର ଏବଂ ଆକର୍ଷଣୀୟ ତଟରେ, ଏକ ନିର୍ଜନ ଏବଂ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଶୂନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ, ଯେଉଁଠାରେ ମୂଳ, ଫଳ ଓ ଫୁଲ ପ୍ରଚୁର ଥିଲା, ଯଥେଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞ କାଠି ଓ କୁଶା ଉପଲବ୍ଧ ଥିଲା, ଏକ ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ଶାନ୍ତିମୟ ଆଶ୍ରମ ଥିଲା। ସେଠି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଓ ଲତା ଥିଲା, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଫୁଲ ରେ ରଙ୍ଗିନ, ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀର କୁହୁକୁହା ଧ୍ୱନି ରେ ମନମୋହକ, ଅନେକ ପ୍ରଜାତିର ପଶୁମାନେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଅପୂର୍ବ ଆଶ୍ରମ ଫଳ ଓ ଫୁଲରେ ସମୃଦ୍ଧ, ଏବଂ କଦଳୀ ଚାମ୍ପ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲା। ଏଠାରେ କଣ୍ଡୁ ଋଷି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ—ନିୟମ, ଉପବାସ, ଶାସନ, ସ୍ନାନ, ମୌନବ୍ରତ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ସ୍ଵଅନୁଶାସନରେ ନିରତ ଥିଲେ। ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ବର୍ଷାରେ ଭୂମିରେ ଶୋଇ ରହୁଥିଲେ, ଶୀତକାଳରେ ଭିଜା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଭାରି ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଏହି ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦେଖି ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ଓ ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଇଗଲେ। କଣ୍ଡୁ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ ଓ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ତାପିତ କରିଦେଲେ—ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ତିନୋଟି ଲୋକକୁ ପ୍ରଭାବିତ କଲା। ଏପରି ତପସ୍ୟାରେ ଅଟୁଟ ଦେଖି ଦେବତାମାନେ କହିଲେ—"ହାଁ, କି ଅଦ୍ଭୁତ ଧୈର୍ଯ୍ୟ! କି ଅଦ୍ଭୁତ ତପସ୍ୟା!" ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଭୟ ଓ ଆଶଙ୍କାରେ ଏହି ତପସ୍ୟାକୁ ବିଘ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରଣା କଲେ। ତାଙ୍କର ଏହି ଇଚ୍ଛା ଜାଣି, ତିନି ଲୋକର ନାୟକ ଇନ୍ଦ୍ର, ଅତି ସୁନ୍ଦର ଆକୃତିର ଏବଂ ଯୌବନ ଓ ରୂପରେ ଗର୍ବିତ ପ୍ରମ୍ଲୋଚାକୁ ଡାକିଲେ। ସେ ଅତି ଶୁଭ୍ର ଦେହ, ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗ, ଭରିପୁରା କଟି ଓ ସ୍ଥନ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ ଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଫଳନାଶକ ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ— "ପ୍ରମ୍ଲୋଚା, ଶୀଘ୍ର ଯାଅ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଋଷି ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାକୁ ବିଘ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଚଞ୍ଚଳ କର।" ପ୍ରମ୍ଲୋଚା କହିଲେ—"ହେ ଦେବତାମନ୍ୟମାନ୍ୟ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବି। କିନ୍ତୁ ଏଠି ମୋତେ କିଛି ଭୟ ଓ ସନ୍ଦେହ ଅଛି।" "ସେ ତପସ୍ୟାରେ ଅଟୁଟ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର, ତପସ୍ୟାର ତେଜରେ ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ କରି ଯଦି ବିଘ୍ନ କରିବାକୁ ଯାଏ, ସେ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ କଣ୍ଡୁ ମୋତେ ସହିପାରିବା ନ ଯୋଗ୍ୟ ଶାପ ଦେଇପାରନ୍ତି।" "ଉର୍ବଶୀ, ମେନକା, ରମ୍ଭା, ଘୃତାଚୀ, ପୁଞ୍ଜିକସ୍ଥଳା, ବିଶ୍ୱାଚୀ, ସହଜନ୍ୟା, ପୂର୍ବଚିତ୍ତି, ତିଲୋତ୍ତମା, ଅଲମ୍ବୁଷା, ମିଶ୍ରକେଶୀ, ଶଶିଳେଖା, ବାମନା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।" "ସେମାନେ ସୁନ୍ଦର କଟି, ମନୋହର ମୁହଁ, ଭରିପୁରା ଓ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥନ ଓ କାମକଳାରେ ପାରଦର୍ଶୀ—ସେମାନେ ତିଁଠି ଯାଉନ୍ତୁ।" ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶଚୀପତି ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—"ଅନ୍ୟମାନେ ରୁହନ୍ତୁ, କିନ୍ତୁ ଏଠି ତୁମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୁଶଳ।" "ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ କାମଦେବ, ବସନ୍ତ ଓ ବାୟୁଙ୍କୁ ସାଥୀ ଦେଉଛି। ସେମାନଙ୍କ ସହ ତୁମେ ଏହି ମହାତ୍ମା କଣ୍ଡୁଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଅ।" ଶକ୍ରଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସୁନ୍ଦର ନୟନବତୀ ପ୍ରମ୍ଲୋଚା କାମ, ବସନ୍ତ ଓ ବାୟୁଙ୍କ ସହ ଆକାଶମାର୍ଗରେ ଏହି ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଚଲିଗଲେ। ସେଠାରେ ପହଁଚି, ସେ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଉତ୍ତମ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ, ଅପବିତ୍ରତାରୁ ଦୂର ଥିବା ଏହି ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନ ପରି ଦେଖିଲେ—ଏଠି ସମସ୍ତ ଋତୁର ଫୁଲରେ ରଙ୍ଗିନ, ଏବଂ ଶାଖାରେ ଶାଖାରେ ହରିଣମାନେ ଖେଳୁଥିଲେ। ଏହି ଅରଣ୍ୟ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପତ୍ର ଓ ଅଙ୍କୁରରେ ଭରିଥିଲା, ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧୁର ଧ୍ୱନି କରୁଥିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ—ଏଠି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁରେ ଫଳ ଓ ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଗଛ, ପକ୍ଷୀମାନେ ଚଞ୍ଚଳ, ମଧୁର ସ୍ୱରେ ଗାଇଉଥିଲେ। ଏଠି ଆମ୍ବ, ବନ୍ୟାମ୍ବ, ଶୁଭ୍ର ନାରିକେଳ, ଟିଣ୍ଡୁକ, ବିଲ୍ୱ, ଜୀବ, ଦାନିମା, ଓ ବିଜଝାଲ ଫଳ ଥିଲା। କଠଳ, ଲକୁଚ, ନୀପ, ଶୁଭ୍ର ଶିରୀଷ, କପୋତ, କୋଳ, ଅରିମେଦ, ତିକ୍ତ ବେତସ ଭିତରେ ଥିଲା। ଭଲ୍ଲାତକ, ଆମଳକୀ, ଶତପର୍ଣ୍ଣ, କିମ୍ଶୁକ, ଇଙ୍ଗୁଦ, କରବୀର, ହରୀତକୀ, ବିଭୀତକୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗଛ ଥିଲା। ସେ ଉଦାର ନୟନବତୀ ପ୍ରମ୍ଲୋଚା ଏହି ଗଛଗୁଡିକୁ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ଅଶୋକ, ପୁମ୍ନାଗ, କେତକୀ, ବକୁଳ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଥିଲା। ପାରିଜାତ, କୋବିଦାର, ମନ୍ଦାର, ଇନ୍ଦୀବର, ପାଟଳ, ଶୁଭ୍ର ମାଲତୀ ଓ ଦେବଦାରୁ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଥିଲା। ସେ ଶାଳ, ତାଳ, ତମାଳ, ନିଚୁଳ, ଲୋମକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଗଛ ଦେଖିଲେ, ସମସ୍ତେ ଫଳ ଓ ଫୁଲରେ ଭରିଥିଲେ। ଏଠି ଚକୋର, ପଦ୍ମ, ମଧୁମକ୍ଷୀ, ଟିଆ, କୋଇଲି, କଳବିଙ୍ଗ, ହରିତପକ୍ଷୀ, ଜୀବଜୀବକ ପକ୍ଷୀ ଥିଲେ। ପ୍ରିୟ ସନ୍ତାନ ସହିତ ଚାତକ ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପକ୍ଷୀ ମଧୁର ଧ୍ୱନି କରୁଥିଲେ, ଯାହା କାନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା ଏବଂ ସେଠି ବସବାସ କରୁଥିଲେ। ଏଠି ଆଉ ଦେଖିଲେ ମନୋହର ହ୍ରଦ ଯାହାର ଜଳ ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ଶିତଳ, କୁମୁଦ, ପଦ୍ମ ଓ ନୀଳ ଶାଳୁକ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ। ହ୍ରଦର ଚାରିପାଖ ଖଲାର, ପଦ୍ମ ଓ କଦମ୍ବ ଗଛ, ଚକ୍ରବାକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଳପକ୍ଷୀ ରହୁଥିଲେ।