ଏହି କଥାରେ, ପ୍ରକୃତିରୁ ଉପରେ ଓ ପୁରୁଷରୁ ଉଚ୍ଚତମ ଥିବା ଜଣେ ଦେବତାଙ୍କୁ ବେଦ, ପୁରାଣ ଓ ଏହି ଜଗତରେ "ପୁରୁଷୋତ୍ତମ" ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ। ପୁରାଣ ଓ ବେଦାନ୍ତରେ ଯେଉଁଥିରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆତ୍ମା ବିବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି, ସେ ଏହି ଜଗତର ଉପକାର ନିମିତ୍ତେ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛନ୍ତି; ଏହି ଦ୍ୱାରା ସେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ। ପବିତ୍ର ମାର୍ଗ, ଶ୍ମଶାନ, ଘର ବା ଚଉରାହା — ଯେଉଁଠି କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ଵଇଚ୍ଛା ବା ଅନଇଚ୍ଛାରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିଥାଏ, ସେଉଁଠି ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଏହି ଦ୍ୱାରା, ମୁକ୍ତି ଆଶା କରୁଥିବା ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ସଠିକ ଭାବରେ ଏହି ମୂଳ୍ୟବାନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। "ପୁରୁଷ" ନାମକ ସ୍ଥାନର ମହିମା କେବେ ବି ସମତୁଳ୍ୟ ହୋଇନଥିଲା ଓ ହେବି ନାହିଁ; ଏଠାରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି, ମନୁଷ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ମୁଁ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର କିଛି ଗୁଣ ବିବର୍ଣ୍ଣ କରିଛି; ଏହାର ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଏକଶ ଶତ ବର୍ଷରେ ବି କିଏ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିପାରିବ? ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ରହିବାକୁ, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଦି ତୁମେ ନିରନ୍ତର ମୁକ୍ତି ଆଶା କରୁଛ, ତେବେ ଏଠି ଉତ୍ତମ ଓ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଷ୍ଠାପୂର୍ବକ ବାସ କର। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଅଦୃଶ୍ୟ ଜନ୍ମ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଏଠି ବାସ କରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ଲାଭ କଲେ। ତେଣୁ, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଦି ମୁକ୍ତି ଆଶା କରୁଛ, ଏହି "ପୁରୁଷ" ନାମକ ଉତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରୟାସରେ ବାସ କର। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ, ରୁଷି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଆନନ୍ଦ ଲାଭ କରନ୍ତି, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏଠି ଏକ ରୁଷି ଥିଲେ — କଣ୍ଡୁ ନାମକ, ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧର୍ମୀ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ପବିତ୍ର, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଉପକାରରେ ନିମ୍ନ। ସେ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଜୟ କରି, ବେଦ ଓ ଉପବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କଲେ। ଏଠି ଅନ୍ୟ ଅନେକ ରୁଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ — ଦୃଢ୍ ନିୟମରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଉପକାରରେ ନିମ୍ନ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, କ୍ରୋଧ ଜୟ କରିଥିବା, ଇର୍ଷ୍ୟା ହୀନ। "ଏହି କଣ୍ଡୁ କିଏ? ସେ କିପରି ଏଠି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ଲାଭ କଲେ? ଆମେ ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ — ଦୟାକରି କହ, ମହାନ ଜନ!" "ଏହି ଆନନ୍ଦମୟ କଥା ଶୁଣ, ରୁଷି ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ଏହି ରୁଷିଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ବିବର୍ଣ୍ଣ କରିବି।" ଗୋମତୀ ନଦୀର ଶୁଭ୍ର ଓ ମନୋହର କୂଳରେ, ଏକ ନିର୍ଜନ ଓ ସୁନ୍ଦର ସ୍ଥାନରେ, ଯେଉଁଠି ମୂଳ, ଫଳ, ଫୁଲ ପ୍ରଚୁର, ଏବଂ ଦରବା ଓ କୁଶା ଉପଲବ୍ଧ, ସେଠି କଣ୍ଡୁ ରୁଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଥିଲା। ବିଭିନ୍ନ ଗଛ ଓ ଲତାରେ ଶୋଭିତ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଫୁଲରେ ଚମକିଥିବା, ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ମଧୁର ଡାକରେ ମନୋହର, ବିଭିନ୍ନ ପଶୁମାନେ ଏଠି ବସୁଥିଲେ। ଏଠି ଆଶ୍ରମ ଫଳ ଓ ଫୁଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ଋତୁରେ ଫଳ ଓ ଫୁଲ ଦେଖାଯାଏ, କଦଳୀ ଗଛର ଗୁଚ୍ଛରେ ଶୋଭିତ। ସେଠି କଣ୍ଡୁ ରୁଷି ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ୟଜନକ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ — ନିୟମ, ଉପବାସ, ଶିଳା, ସ୍ନାନ, ମୌନ, ନିଜ ଉପରେ ଅତି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ। ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ତପ, ବର୍ଷାରେ ଭୂମିରେ ଶୟନ, ଶୀତରେ ଭିଜା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଦୃଢ୍ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦେଖି ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହେଲେ। କଣ୍ଡୁ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ଉତ୍ତାପିତ ହେଲା, ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଲା। ତାଙ୍କୁ ଦୃଢ୍ ତପସ୍ୟାରେ ଦେଖି, ଦେବମାନେ କହିଲେ — "ଆହା, କି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସହନଶୀଳତା! ଆହା, କି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତପ!" ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଦେବମାନେ, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଭୟ ଓ ଉତ୍ତେଜନାରେ, ତପସ୍ୟା ବାଧା କରିବା ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କଲେ। ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଜାଣି, ତିନି ଲୋକର ନାଥ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରମ୍ଲୋଚାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ — ଯେଉଁଠି ସୁନ୍ଦର ରୂପ, ଯୁବତ୍ୱ ଓ ରୂପରେ ଗର୍ବିତ। ସେ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଶରୀର, ଗୋଟିଏ ଅତି ଶୋଭାମୟ ଗାତ, ଭରିଆ ନିତମ୍ବ ଓ ଉରୁ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ନିମ୍ନ; ତାଙ୍କୁ ଫଳ ନାଶକ ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ — "ପ୍ରମ୍ଲୋଚା, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ, ଯେଉଁଠି ସେ ରୁଷି ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ; ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ବିଘ୍ନ କରିବା ପାଇଁ, ରୂପବତୀ, ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କର।" "ଦେବ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ସଦା ଆପଣଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବି, ନାଥ; ତଥାପି ଏଠି ମୋତେ କିଛି ଭୟ ଓ ଜୀବନ ଉପରେ ସନ୍ଦେହ ଅଛି।" "ମୁଁ ଭୟ କରୁଛି, ଏହି ରୁଷି, ଯେଉଁଠି କୌଳିନ୍ୟ ନିୟମରେ ଦୃଢ୍ ଅଛନ୍ତି, ଅତି ଭୟଙ୍କର, ତପସ୍ୟାରେ ଜ୍ୱଳି, ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।" "ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କ୍ରୋଧରେ ବିଘ୍ନ କରିବାକୁ ଆସିଛି ଜାଣି, ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ କଣ୍ଡୁ ରୁଷି ଏକ ଅସହ୍ୟ ଶାପ ଦେଇପାରିବେ।" "ଉର୍ବଶୀ, ମେନକା, ରମ୍ଭା, ଘୃତାଚୀ, ପୁଞ୍ଜିକସ୍ଥଳା, ବିଶ୍ୱାଚୀ, ସହଜନ୍ୟା, ପୂର୍ବଚିତ୍ତି, ତିଲୋତ୍ତମା —" "ଅଲମ୍ବୁଷା, ମିଶ୍ରକେଶୀ, ଶଶିଲେଖା, ବାମନା, ଓ ଅନ୍ୟ ଅପ୍ସରାମାନେ, ଯୁବତ୍ୱ ଓ ରୂପରେ ଗର୍ବିତ, ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ।" "ସୁନ୍ଦର କମର, ମନୋହର ମୁହଁ, ଭରିଆ ଓ ଉଚ୍ଚ ଉରୁ, କାମକଳାରେ ନିପୁଣ — ତାଙ୍କୁ ଏଠି ନିଯୁକ୍ତ କର।" ପ୍ରମ୍ଲୋଚାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶଚୀପତି ଉତ୍ତର ଦେଲେ — "ଅନ୍ୟମାନେ ରହନ୍ତୁ, ତୁମେ, ଶୁଭା, ଏଠି ନିପୁଣ।" "ତୁମର ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ, କାମ, ବସନ୍ତ ଓ ବାୟୁ ଦେଉଛି; ସେମାନେ ସହିତ ତୁମେ ଏଠି ଯାଅ, ଭଲ ନିତମ୍ବବତୀ, ଯେଉଁଠି ସେ ମହାରୁଷି ରହୁଛନ୍ତି।" ଶକ୍ରଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସୁନ୍ଦର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ପ୍ରମ୍ଲୋଚା, ସେମାନେ ସହିତ ଆକାଶ ମାର୍ଗରେ ରୁଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ସେଠି ପହଞ୍ଚି, ସେ ଏକ ଚମତ୍କାର ଓ ଉତ୍ତମ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ତପସ୍ୟାରେ ଜ୍ୱଳିଥିବା ରୁଷି, ନିଜ ଆଶ୍ରମରେ ଅପରିଷ୍କୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ବସୁଥିବା। ସେମାନେ ସହିତ ଏହି ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖିଲେ, ଏହା ନନ୍ଦନବନ ପରି, ସମସ୍ତ ଋତୁର ଫୁଲ ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶାଖାରେ ବସୁଥିବା ମୃଗମାନେ ଦେଖିଲେ।