ଏହି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ, ଯେଉଁଠାରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ବିରାଜମାନ, ତିଁଠି ତପସ୍ୟା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଆସକ୍ତିର ପରିତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ସେଇ ଫଳ ସଦା ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ସେଠି ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ଦାନ କରିବାରେ ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ଲଭ୍ୟ, ସେଇ ପୁଣ୍ୟ ସେଠି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ହେଉଛନ୍ତି। ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଓ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଲୋକେ ପ୍ରତିଦିନ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ବ୍ରତ ଓ ନିୟମର ଫଳ ସେଠି ଅବଶ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଫଳ ଲଭ୍ୟ, ତାହା ସେଠି ପାଆନ୍ତି। ଏହି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେଉଁମାନେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ଲଭନ୍ତି, ଏବଂ ଛାୟାକାମନା କଳ୍ପବୃକ୍ଷକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ବଟବୃକ୍ଷ ଓ ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁର୍ଲଭ ପରମ ମୁକ୍ତିକୁ ଅବଶ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯଦି କେହି ଅନିଛାରେ କିମ୍ବା ଇଚ୍ଛାରେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦିଏ, ସେ ଦୁଃଖ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଦୁର୍ଲଭ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। କୀଟ, ପତଙ୍ଗ, ପିଲାପୋକା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନୀଚ ଜନ୍ମର ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳ ନେଇ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ମୃଗତୃଷ୍ଣାରେ ରହିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠାରେ ପୁରୁଷ ନାମରେ ଯେଉଁ ଫଳ ଲଭ୍ୟ, ସେଠି ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ମିଳେ। ଯେଉଁଠି କେବଳ ଏକଥର ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ଦର୍ଶନ କରାଯାଏ, ସେ ହଜାର ଲୋକ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ। କାରଣ, ସେ ପ୍ରକୃତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି, ପୁରୁଷ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଏହିକାରଣରୁ ବେଦ, ପୁରାଣ ଓ ଏହି ଲୋକରେ ସେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ବୋଲି ପରିଚିତ। ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତ ଏବଂ ପୁରାଣରେ ଯିଏ ପରମାତ୍ମା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ସେଇ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମଙ୍ଗଳ ନିମିତ୍ତେ ବିରାଜିତ। ତୀର୍ଥ, ଶ୍ମଶାନ, ଘର କିମ୍ବା ଚୌରାହାରେ ଯେଉଁଠି ଏଠାରେ କେହି ଚାହିଁ କିମ୍ବା ଅଚାହିଁ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ମୁକ୍ତି ଲଭିବାର ମହତ୍ତ୍ୱ କେବେହି ସମାନ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ। ମୁଁ କେବଳ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର କିଛି ଗୁଣ କହିପାରିଛି; ଏହାର ସମସ୍ତ ମହିମା ଶତବର୍ଷ ଧରି କହିଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିପାରିବେ ନାହିଁ। ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଦି ଚିରମୁକ୍ତି ଚାହୁଅଛ, ତେବେ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିବାସ କର। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ତାଙ୍କମାନେ ଏଠାରେ ରହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ସେଉଁଠାରୁ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁକ୍ତି ଚାହୁଅଥିଲେ ସେଇ ପୁରୁଷ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦୃଢ଼ତା ସହିତ ନିବାସ କର। ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଶୁଭ ଦେଇଥାଏ; ଏଠି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷର ଫଳ ଦାତା। ସେଠି କଣ୍ଡୁ ନାମକ ଏକ ଅତି ତେଜସ୍ବୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଶୁଦ୍ଧ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମଙ୍ଗଳରେ ନିବେଶିତ ଏକ ଋଷି ଥିଲେ। ସେ ନିଜର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଜୟ କରି, ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ, ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ପୂଜି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ସେଠି ଅନ୍ୟ ଅନେକ ସିଦ୍ଧ ଋଷି ମଧ୍ୟ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତୀ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, କ୍ରୋଧ ଓ ଇର୍ଷ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର କ୍ଷେମରେ ନିବେଶିତ। ତେବେ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ପଚାରିଲେ—ଏହି କଣ୍ଡୁ କିଏ, କିପରି ସେ ଏଠି ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ? ଆମେ ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ—ଦୟାକରି ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ। ତେବେ ଉତ୍ତମ ମୁନି, ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ତାଙ୍କର ଚମତ୍କାର କଥା କହିବି। ଗୋମତୀ ନଦୀର ଶୁଭ୍ର ଓ ମନୋହର ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ଏକ ନିର୍ଜନ ଓ ଶୋଭାମୟ ସ୍ଥାନରେ, ଯେଉଁଠି ଦାଳ, ଫଳ, ଫୁଲ ପ୍ରଚୁର ଓ କୁଶ ଏବଂ ସମିଦ୍ଧ ଉପଲବ୍ଧ, ଅନେକ ବୃକ୍ଷ ଏବଂ ଲତାରେ ଶୋଭିତ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଫୁଲ ଓ ପକ୍ଷୀର ଡାକରେ ମନୋହର, ଅନେକ ପଶୁପକ୍ଷୀ ରହୁଥିବା, ଏହି ସ୍ଥାନରେ କଣ୍ଡୁ ଋଷିଙ୍କର ଆଶ୍ରମ ଥିଲା। ଏହି ଆଶ୍ରମ ସମସ୍ତ ଋତୁର ଫଳ ଓ ଫୁଲରେ ଭରିଥିଲା, କଦଳୀ ଗଛର ଝୁପଡିରେ ଶୋଭିତ। ସେଠି କଣ୍ଡୁ ଋଷି ଅତି ବିଶିଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ—ବ୍ରତ, ଉପବାସ, ନିୟମ, ସ୍ନାନ, ମୌନ ଓ ଶକ୍ତ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସହିତ। ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ତପସ୍ୟା, ବର୍ଷାରେ ଭୂମିରେ ଶୋଇବା, ଶୀତକାଳରେ ଭିଜା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଗୁରୁତର ପ୍ରୟାସ କରି ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦେଖି ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉଥିଲେ। ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ପ୍ରଭାବରେ ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ତିନି ଲୋକ ଉତ୍ତାପିତ ହେଉଥିଲା। ଏପରି ତିବ୍ର ତପସ୍ୟା ଦେଖି ଦେବତାମାନେ କହିଲେ—"ହା! କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ ଧୈର୍ୟ! ହା! କେତେ ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା!" ତା'ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ଦେବତାମାନେ ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଏହି ତପସ୍ୟାକୁ ବିଘ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଚିନ୍ତନ କରିଲେ। ତାଙ୍କର ଭାବନା ଅନୁସାରେ ତିନି ଲୋକର ନାୟକ ଇନ୍ଦ୍ର, ସୁନ୍ଦର ଦେହ, ଯୌବନ ଓ ରୂପରେ ଗର୍ବିତ ପ୍ରମ୍ଲୋଚାକୁ ଡାକିଲେ। ସେ ବହୁତ ରୂପବତୀ, କମନ୍ତି କଟି, ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିତମ୍ଭ ଓ ସ୍ତନ, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଲକ୍ଷଣରେ ଶୋଭିତ। ତାଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—"ପ୍ରମ୍ଲୋଚା, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ, ସେ ଋଷି ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ବିଘ୍ନ କର।" ପ୍ରମ୍ଲୋଚା କହିଲେ—"ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ସଦା ଆପଣଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ମାନିବି; ତଥାପି ମୋର ଏଠି ଭୟ ଓ ସନ୍ଦେହ ଅଛି। ସେ ଅତି ଭୟଙ୍କର, ତପସ୍ୟାର ତେଜରେ ଦେଖିବାକୁ ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ, ତାଙ୍କ ଅପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଯଦି ମୁଁ ଯିବି, ତେବେ ସେ ଅସହ୍ୟ ଶାପ ଦେଇପାରିବେ।