ଏହି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିବାସ କରନ୍ତି—ତାଙ୍କର କମଳନୟନ, ହାତରେ ଶଂଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦା ଧରିଛନ୍ତି, ପୀତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, କଂସ ଓ କେଶୀଙ୍କୁ ବଧ କରିଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମିଶି ତାଙ୍କୁ ସଙ୍କର୍ଷଣ ଓ ସୁଭଦ୍ରା ସହିତ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ଏହି ଦର୍ଶନ କରିବେ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ଯିଏ ତିନି ଲୋକର ନାଥ ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତି ସହିତ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ରାତିରେ ଓ ପ୍ରଭାତରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଦେହ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଏମିତି ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ, ଯେପରି ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋମ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦିଆଯାଏ। ଏହି ପରି ମୁକ୍ତି ଆଶା କରୁଥିବା ମୁନିମାନେ ଏଠାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହେବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ସଙ୍କର୍ଷଣ ଓ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ଶୟନ ସମୟ ଓ ଉଠିବା ବେଳେ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ହରିଙ୍କ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ସମୟ ସମୟରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ପରମପୁରୁଷ, ରୌହିଣେୟ ଓ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯିଏ ଚାରି ମାସ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ପୃଥିବୀର ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରରେ ରହିଥାଏ, ସେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଯାତ୍ରା ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ଫଳ ପାଏ। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସେଠାରେ ନିତ୍ୟ ବସିଥାନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କ୍ରୋଧ ଦମନ କରିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ତପସ୍ୟାର ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରି ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମାତ୍ର ଏକ ମାସ ରହିଲେ ସେଉଁଠି ମିଳେ। ତପ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସେଉଁଠି ସଦା ଲାଭ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରି ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ସେମାନେ ନିତ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଭକ୍ତିଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରତିଦିନ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ବ୍ରତ ଓ ନିୟମର ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରତିଦିନ ବିଭିନ୍ନ ବଳିଦାନ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ସେଉଁଠି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ପରମ ପବିତ୍ର ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମୂଲ୍ୟ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, କାମଧେନୁ ଚାୟାକୁ ଚୁଆନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ବଟବୃକ୍ଷ ଓ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦୁର୍ଲଭ ପରମ ମୁକ୍ତି ପାଅନ୍ତି। ଯେଉଁଜଣ ଅନିଷ୍କାମ ଭାବେ ଏଠାରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେ କଷ୍ଟରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରି ଦୁର୍ଲଭ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। କୀଟ, ପତଙ୍ଗ, ପୋକା, ଓ ଅନ୍ୟ ନିମ୍ନ ଯୋନିର ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଦୁଇଜନ୍ମା, ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ନେଇ ଲୋକମାନଙ୍କର ମୋହ ଦେଖ; ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ‘ପୁରୁଷ’ ନାମରେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ସେଉଁଠି ଏଠାରେ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ। ଯିଏ କେବଳ ଏକଥର ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଦେଖିଥାଏ, ସେ ହଜାର ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ। ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ନିଜେ ପ୍ରକୃତିରୁ ପାରେ ଏବଂ ପୁରୁଷରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ତେଣୁ ତିନି ବେଦ, ପୁରାଣ ଓ ଏହି ଲୋକରେ ତାଙ୍କୁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପୁରାଣ ଓ ବେଦାନ୍ତରେ ଯିଏ ପରମାତ୍ମା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉପକାର ପାଇଁ ବ୍ୟାପ୍ତ, ତେଣୁ ସେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ। ଯେଉଁଠି ହେଉ, ଚିତା, ଘର, ବଟମାର୍ଗ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ଯିଏ ଇଚ୍ଛା କିମ୍ବା ଅନିଚ୍ଛାରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ତେଣୁ ଦୁଇଜନ୍ମା, ମୁକ୍ତି ଆଶା କରୁଥିବାମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ପୁରୁଷ କ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା କେବେ ତୁଳନା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏଠାରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଦୁର୍ଲଭ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ମୁଁ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର କିଛି ଗୁଣ କହିଛି; ଶତ ବର୍ଷ ଯଦି କହିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବି, ତଥାପି ସମସ୍ତ ମହିମା କହିପାରିବି ନାହିଁ। ଯଦି ତୁମେ ଚିରମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଛ, ଏହି ଉତ୍ତମ ଏବଂ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିବା ଉଚିତ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ସେମାନେ ସେଠାରେ ବସିଲେ ଓ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ତେଣୁ, ଦୁଇଜନ୍ମା, ମୁକ୍ତି ଆଶା କରୁଥିବା ମାନେ ପୁରୁଷ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରୟାସ ସହିତ ବସିବା ଉଚିତ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ; ଏଠାରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦାତା। ଏଠାରେ କଣ୍ଡୁ ନାମକ ଏକ ମହାମୁନି ଥିଲେ—ତାଙ୍କର ପ୍ରଭା ଅତିଶୟ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଶୁଦ୍ଧ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳକାମନାରେ ଲଗ୍ନ। ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଜୟ କରି, ବେଦ ଓ ଶାଖାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ, ପରମପୁରୁଷଙ୍କୁ ପୂଜି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ସିଧ୍ଧ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ—ଅଟୁଟ ବ୍ରତରେ ଅଟଳ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳକାମନାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, କ୍ରୋଧ ଓ ଦ୍ୱେଷ ହୀନ। “ଏହି କଣ୍ଡୁ କିଏ? ସେ କିପରି ଏଠାରେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲେ? ଆମେ ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ମହାମୁନି, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।” “ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ତାଙ୍କର ଚମତ୍କାର କଥା କହିବି। ଗୋମତୀ ନଦୀ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏକ ପବିତ୍ର ଏବଂ ମନୋହର ସ୍ଥାନରେ, ମୂଳ, ଫଳ, ଫୁଲର ସମୃଦ୍ଧି, ଶମୀ ଓ କୁଶ ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ ଏକ ତପୋବନ ଥିଲା। ବିଭିନ୍ନ ଗଛ ଓ ଲତା, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଫୁଲ, ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀର ମଧୁର ଧ୍ୱନି, ଅନେକ ପଶୁ ପକ୍ଷୀ ଏଠି ବସବାସ କରୁଥିଲେ। ଏଠି କଣ୍ଡୁ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଥିଲା, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଋତୁର ଫଳ ଓ ଫୁଲର ସମୃଦ୍ଧି, କଦଳୀ ଗଛର ଗୁଛରେ ଶୋଭିତ। ସେଠି ମୁନି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଏବଂ ଅଦ୍ଭୁତ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ—ବ୍ରତ, ଉପବାସ, ନିୟମ, ସ୍ନାନ, ମୌନ, ଦୃଢ଼ ନିଜ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ।