ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ର ଏହି ଅତିଶୟ ପବିତ୍ର ଓ ଦୁର୍ଲଭ ତୀର୍ଥରେ, ସମୁଦ୍ର, ଯେଉଁଥିକି ନଦୀମାନଙ୍କର ମହାପତି, ସ୍ୱୟଂ ଜଳରୁ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ଉତ୍ତୋଳନ କରିଥିଲେ। ସେହି ଦିନଠୁ, ମୋକ୍ଷ ଦେଇବାର ଏହି ତୀର୍ଥରେ, ଦେବତାଙ୍କୁ ଚାହିଁଥିବା ସମସ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥିବା ଦେବତା ଅବସ୍ଥାନ କରୁଛନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତି ସହିତ, ଶବ୍ଦ, ମନ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅନନ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଅନନ୍ତଙ୍କୁ ଏକବାର ଦେଖିଲେ, ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରି, ନମସ୍କାର କରିଲେ, ରାଜସୂୟ କିମ୍ବା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳରୁ ଦଶଗୁଣା ଫଳ ମିଳିଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା ଦେଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ, ଘଣ୍ଟି ଜାଳର ଶୋଭା, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଭୋଗ ଓ ମନୋକାମନା ପୂରଣର ଚମକ ଥିବା ଏହି ରଥରେ, ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କର ବିଶ୍ ଏକ ଦିନସ୍ତି ପୂର୍ବଜ ଉଦ୍ଧାର କରି, ଦେବୀମାନଙ୍କର ସେବା, ଗାନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କର ସ୍ତୁତି ମିଳି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନଗରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ସେ, ଦିବ୍ୟ ଶରୀର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ବୃଦ୍ଧା ଓ ମୃତ୍ୟୁ ରହିତ, ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। କର୍ମ ଶେଷ ହେଲେ, ଚାରି ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ୱିଜ ଏଠାକୁ ଫେରି, ବୈଷ୍ଣବ ଯୋଗ ଗ୍ରହଣ କରି, ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି। ଏପରି ଅନନ୍ତଙ୍କର ଅସୀମ ମହିମା ବିବର୍ଣ୍ନ କରିଛି, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି; ଏହା ଏକ ଶତ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିପାରିବା ନୁହେଁ। ଏହି ପରମ ତୀର୍ଥର ଅସୀମ ମହିମା, ଯାହା ଲୋକମାନେ ଉପଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଥାନ୍ତି, ଏହା ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏଠାରେ କୃଷ୍ଣ, ପଦ୍ମନୟନ, ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ, ପୀତବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରି, କଂସ ଓ କେଶୀ ବଧ କରିଥିବା, ଅବସ୍ଥାନ କରୁଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ପୂଜା କରୁଥିବା କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ, ସଂକର୍ଷଣ ଓ ସୁଭଦ୍ରା ସହିତ ଦେଖିଥିବା ଲୋକମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ। କୃଷ୍ଣ, ତିନି ଲୋକର ନାଥ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥିବା, ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ରାତିରେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାତେ ପୁନଃ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଶରୀର ଅଲଗା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ହୋମ ଆହୁତି ଅଗ୍ନିରେ ଲିନ ହେବା ପରି, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଲିନ ହୋଇଯାନ୍ତି। ସେହିଠି, ମୋକ୍ଷ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକମାନେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ୍ମନୟନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତି ସହିତ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ କୃଷ୍ଣ, ସଂକର୍ଷଣ ଓ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ଶୟନ ଓ ଉତ୍ଥାନ ସମୟରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ହରିଙ୍କର ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ସମୟ ସମୟରେ, ଭକ୍ତି ସହିତ, ପରମ ପୁରୁଷ, ରୌହିଣେୟ ଓ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଚାରି ମାସ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ପୃଥିବୀର ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥରେ ବାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା ରୁ ଅଧିକ ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ ଏଠାରେ ସଦା ବାସ କରନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କ୍ରୋଧ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସେମାନେ ତପସ୍ୟାର ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ ଦଶହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରି ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳିଥାଏ, ଏଠାରେ ଏକ ମାସରେ ମିଳିଥାଏ। ତପସ୍ୟା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗର ଫଳ, ଏଠାରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ ସଦା ପାଆନ୍ତି। ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନର ଫଳ ଏଠାରେ ସଦା ମିଳିଥାଏ। ଏଠାରେ ଶୁଚି ଓ ଭକ୍ତିଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରତିଦିନ ଯାତ୍ରା, ବ୍ରତ, ନିୟମର ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଏଠାରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରତିଦିନ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ ଫଳ ପାଇଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥରେ ଚିନ୍ତାମଣି ଗଛକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି, ଏହା ନିଶ୍ଚୟ। ବଟ ଓ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରିଲେ ଦୁର୍ଲଭ ପରମ ମୋକ୍ଷ ମିଳିଥାଏ। ଅଭିଲାଷା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଲେ ଦୁଃଖ ମୁକ୍ତ ଓ ଦୁର୍ଲଭ ମୋକ୍ଷ ମିଳିଥାଏ। ଏଠାରେ କୀଟ, ପତଙ୍ଗ, ତୁଡି ଓ ନିମ୍ନ ଜନ୍ମର ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ନେଇ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ଭ୍ରମ କରନ୍ତି, ଦେଖ, ଦ୍ୱିଜ, ଏଠାରେ ପୁରୁଷ ନାମରେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳିଥାଏ, ସେଠାରୁ ଅଧିକ ଏଠାରେ ମିଳିଥାଏ। ଏଠାରେ ଏକବାର ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ହଜାର ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେବା ଫଳ ମିଳିଥାଏ। ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଉପରେ ଓ ପୁରୁଷ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା, ଏହି କାରଣରୁ, ବେଦ, ପୁରାଣ ଓ ଏହି ଜଗତରେ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି। ପୁରାଣ ଓ ବେଦାନ୍ତରେ ଯେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମା ରୁପେ କଥିତ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉପକାର କରିବା ପାଇଁ ଅବସ୍ଥାନ କରିଛନ୍ତି, ଏହିପରି ସେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ। ପବିତ୍ର ପଥ, ଶ୍ମଶାନ, ଘର କିମ୍ବା ଚଉଁରା ଯେଉଁଠି ବ୍ୟକ୍ତି ଚାହିଁ କିମ୍ବା ଅଚାହିଁ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେଠି ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉପରେ ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ଚାହିଁଥିବା, ସମସ୍ତ ଉଦ୍ୟମରେ ଏହା କରିବା ଉଚିତ। ପୁରୁଷ ନାମକ ଏହି ତୀର୍ଥର ମହିମା ପୂର୍ବେ କେବେ ହେଇନଥିଲା, ଭବିଷ୍ୟତରେ ମଧ୍ୟ ହେବ ନାହିଁ; ଏଠାରେ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରିଲେ ଦୁର୍ଲଭ ମୋକ୍ଷ ମିଳିଥାଏ। ଏହି ତୀର୍ଥର ଗୁଣର କେବଳ ଏକ ଅଂଶ କୁହିଛି; ଶତ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଗୁଣ କହିପାରିବେ କିଏ? ଯଦି ତୁମେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି, ନିତ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ଚାହିଁଥିବା, ତେବେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ସଦା ବାସ କର। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଅବ୍ୟକ୍ତ ଜନ୍ମର କଥା ଶୁଣି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ବାସ କରି, ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋକ୍ଷ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକମାନେ ଉଦ୍ୟମ କରି ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ତୀର୍ଥରେ ବାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ତୀର୍ଥରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି।