ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ କଥା ଆସେ—ଏକ ସମୟରେ ବହୁ ରତ୍ନର ଢେର ଏବଂ ମଙ୍ଗଳମୟ ଚିହ୍ନିତ ଦେବମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ି, ଏହାକୁ ଦ୍ରୁତ ଭାବରେ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଲଙ୍କାକୁ ପଠାଯାଇଥିଲା। ଏଠାରେ ଥିଲେ ବିଭୀଷଣ—ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ନଗରର ରକ୍ଷକ, ରାବଣଙ୍କର ଛୋଟ ଭାଇ ଏବଂ ପରାମର୍ଶଦାତା, ନାରାୟଣଙ୍କ ଉପାସକ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ନିବାସରୁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ସେଇ ଦିବ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଦେଖି, ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଦେହ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହେଲା, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ତିନି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ମନରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆନନ୍ଦ ଭରିଗଲା, ଏବଂ କହିଲେ—“ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ, ଆଜି ମୋର ତପସ୍ୟା ସଫଳ ହେଲା।” ଏପରି କହି, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ପୁନିପୁନି ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି, ନିକଟକୁ ଯାଇ ବଡ଼ ଭାଇଙ୍କୁ ଜୋଡ଼ିହାତେ କହିଲେ—“ହେ ରାଜନ୍, ଆପଣ ଦୟାକରି ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ମୋତେ ଦିଅନ୍ତୁ। ଏହାର ଉପାସନା କଲେ, ହେ ବିଶ୍ୱନାଥ, ଲୋକେ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରନ୍ତି।” ଭାଇଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାବଣ କହିଲେ—“ହେ ବୀର, ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ତୁମେ ନିଅ। ମୁଁ ଏହାକୁ କ’ଣ କରିବି? ମୁଁ ଏହି ସ୍ୱୟଂଭୂ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜି, ତିନି ଲୋକ ଜିତିଛି। ଏହି ଆଦ୍ଭୁତ ଦେବତା ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ମୂଳ।” ତାପରେ ବିଭୀଷଣ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ସେଇ ମଙ୍ଗଳମୟ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଏକ ଶତ ଆଠ ବର୍ଷ ଧରି ଉପାସନା କଲେ। ଏହାର ଫଳରେ ସେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ, ଅଣୁତ୍ୱାଦି ଶକ୍ତି ଲାଭ କଲେ ଏବଂ ଲଙ୍କାର ରାଜ୍ୟ ଓ ଭୋଗ ଇଚ୍ଛାମତେ ଉପଭୋଗ କଲେ। ଆହା! ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅମୃତକଥା ଶୁଣି, ଆମେ ମହାଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଭବୁଛୁ—ଏହି ଅନନ୍ତ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଦୁର୍ଲଭ ଅବତରଣ ଭୂମିରେ ଘଟିଛି। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମେ ଚାହୁଁଛୁ—ଏହି ଦେବତାଙ୍କ ମହିମା ଏବଂ ଗୁଣ ବିସ୍ତୃତ ଓ ସତ୍ୟରେ ଶୁଣିବାକୁ, ଆପଣ ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିବେ। ତାପରେ ସେଇ କ୍ରୂର ରାକ୍ଷସ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର, ଲୋକପାଳ, ଋଷି, ଏବଂ ପାପ କରିଥିବା ସିଦ୍ଧମାନେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି, ସେ ତାଙ୍କର ମହିଳାମାନେ ନେଇ ଆସି, ଲଙ୍କା ନଗରକୁ ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କଲେ, କିନ୍ତୁ ପୁନି ଶୀତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୋହିତ ହେଲେ। ସନ୍ଦେହବଶତଃ ରାବଣ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମୃଗ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ; ତାପରେ, କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ରାମ ଓ ସଉମିତ୍ରି (ଲକ୍ଷ୍ମଣ) ତାଙ୍କୁ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ରାବଣ ବଧ ପାଇଁ, ବାଳୀଙ୍କୁ ବଧ କରି, ତୁରନ୍ତ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ରାଜା ଏବଂ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ କରାଗଲା। ହନୁମାନ, ନଳ, ନୀଳ, ଜାମ୍ବବନ୍, ପଣସ, ଗବୟ, ଗବକ୍ଷ, ପଥିନ—ଏମିତି ଅନେକ ପ୍ରବଳ ଓ ଭୟଙ୍କର ବାନରମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ପାହାଡ଼ର ଶକ୍ତି ଏକତ୍ରିତ କରି, ରାମ ମହାସାଗର ଉପରେ ସେତୁ ବନେଇ, ତାଙ୍କର ବଳ ସହିତ ପାର୍ହେ। ତାପରେ ଅପୂର୍ବ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା—ଯେଉଁଠାରେ ରାକ୍ଷସମାନେ: ଯମହସ୍ତ, ପ୍ରହସ୍ତ, ନିକୁମ୍ଭ, କୁମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ରହିଥିଲେ। ରାମ, ଶୂରବୀର, ନରାନ୍ତକ, ଯମନ୍ତକ, ମଲାଧ୍ୟ, ମଲିକାଧ୍ୟ—ଏମିତି ବଳବାନ୍ ଶତ୍ରୁମାନେ ବଧ କଲେ। ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଓ ରାବଣଙ୍କୁ ବଧ କରି, ଶୀତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିପରୀକ୍ଷା ଦେଇ, ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଲଙ୍କାର ରାଜ୍ୟ ଦେଲେ। ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ସହ ନେଇ, ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଚଡ଼ି, ସହଜରେ ପୂର୍ବତନ ଆୟୋଧ୍ୟା ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସ୍ନେହବଶ, ରାମ ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇଙ୍କୁ ଆତ୍ମୀୟତା ସହ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ, ଭାରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟରେ ରାଜା କରାଗଲା, ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ଭଳି। ତାପରେ ହରି, ତାଙ୍କ ପ୍ରାଚୀନ ରୂପକୁ ଦଶ ହଜାର ଏବଂ ଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂଜା କଲେ। ସମୁଦ୍ର ସୀମା ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ ପୃଥିବୀର ଭୋଗ କରି, ଏହି ରଘୁବଂଶୀ ରାଜା, ରାଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ପରେ, ପରମ ବୈଷ୍ଣବ ପଦକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାପରେ ରାମ ସେଇ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ସମୁଦ୍ରଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଇ କହିଲେ—“ହେ ଧନ୍ୟ, ତୁମେ ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କର, ଜଳର ରତ୍ନମାଳା ସହିତ।” ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, ଦ୍ୱାପର ଯୁଗକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଭୂମିର ଅନୁରୋଧ ଓ ଧର୍ମ ହ୍ରାସ ହେତୁ, ସେଇ ଭଗବାନ୍ ବସୁଦେବ ଗୃହରେ ସଂକର୍ଷଣ ସହିତ କମ୍ସ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ସେ ସମୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ, ସେଇ ମୂର୍ତ୍ତି ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ ଅଲଗା ରହିଗଲା। ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ନାମକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ପବିତ୍ର ଓ ଦୁର୍ଲଭ କ୍ଷେତ୍ରରେ, ସମୁଦ୍ର, ନଦୀମାନଙ୍କର ନାଥ, ସେଠାରୁ ଏହାକୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ। ସେଠାରୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏହି ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ କ୍ଷେତ୍ରରେ, ସେଇ ଦେବତା ବସିଛନ୍ତି, ଦେବମାନେ ଚାହିଁଥିବା ସମସ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥିବା। ଯେଉଁମାନେ ଅନନ୍ତଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଥାନ୍ତି, ଶବ୍ଦ, ମନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଭକ୍ତି ସହିତ, ସେମାନେ ସର୍ବଦା ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଏକଥା ଭକ୍ତି ସହିତ ଅନନ୍ତଙ୍କୁ ଏକଥର ଦେଖି, ପୂଜା କରି, ପ୍ରଣାମ କଲେ, ରାଜସୂୟ କିମ୍ବା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଦଶଗୁଣ ଫଳ ମିଳେ। ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ଅଭିଭା, ଘଣ୍ଟାମାଳା ଶୋଭିତ, ସମସ୍ତ ଭୋଗସୁଖ ଯୁକ୍ତ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ, ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ କାନ୍ତିରେ ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇ, ବିଶ୍ୱୁନଗର ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ସେଠାରେ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁ ରହିତ ଦିବ୍ୟ ଶରୀର ନେଇ, ସୃଷ୍ଟିର ଲୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ। ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ, ଚାରି ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ଉତ୍ତମ ଦ୍ୱିଜାତି, ବୈଷ୍ଣବ ଯୋଗ ଗ୍ରହଣ କରି, ମୋକ୍ଷ ପାଇଥାଏ। ଏହିପରି ଅନନ୍ତଙ୍କ ଅସୀମ ମହିମା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି, ଶତ ବର୍ଷ ଧରି ମଧ୍ୟ କିଏ ତାଙ୍କର ଗୁଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିପାରିବ? ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ପରମ ଦୁର୍ଲଭ କ୍ଷେତ୍ରର ଅପାର ମହିମା କଥାଇଁ, ଯାହା ଲୋକଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ।