ଏହି ଜଗତର ଅତି ନିମ୍ନ ମାନବମାନେ ଯେତେବେଳେ ଘର ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବହୁ ପ୍ରକାରର ବାଧାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଅନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯଦି କେହି ଜଣେ ମହିଳାଙ୍କର ପାଦପଦ୍ମରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଯାନ୍ତି, ସେଠାରେ କୌଣସି ଫଳ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନୁହେଁ। ଗଙ୍ଗାଙ୍କର ଶକ୍ତିକୁ କିଏ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ? ସ୍ବୟଂ ସଦାଶିବ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମହିମା କୁହିପାରିବେ ନାହିଁ। ମୁଁ ଏଠାରେ ଏହି ଇତିହାସର ଆଧାରରେ କିଛି କଥା ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହିଛି। ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଉପାୟ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକର ସମସ୍ତ ବିବରଣୀ ଏହି ଇତିହାସରେ ମିଳିଥାଏ। ବେଦରେ ଯାହା ଘୋଷିତ, ଶ୍ରୁତିର ଗୁପ୍ତତମ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ପ୍ରକୃତ କାରଣ—ଏସବୁ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏହି ପୁରାଣ ବହୁ ଧର୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ଏହା ସଦା ବିଶ୍ୱର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି ଓ କୁହାଯାଇଛି। ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଭକ୍ତିସହିତ ଏହି ପୁରାଣର ଏକ ଶ୍ଲୋକ କିମ୍ବା ଏକ ଅଂଶ ଶୁଣନ୍ତି କିମ୍ବା ପଢ଼ନ୍ତି, କିମ୍ବା 'ଗଙ୍ଗା, ଗଙ୍ଗା' ବୋଲନ୍ତି, ସେଉଁଠି ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି ଗଙ୍ଗା ପୁରାଣ ଉତ୍ତମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କଳି ଯୁଗର ଦୂଷଣକୁ ନଶ୍ୱନ କରିପାରେ, ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ, ମଙ୍ଗଳମୟ, ପବିତ୍ର, ବିଶ୍ୱରେ ପୂଜ୍ୟ ଏବଂ ଆଶା କରାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ଫଳ ଦେଉଛି। ହେ ଗୌତମ, ତୁମେ ଅତି ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ! ତୁମେ ଏହି ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗାକୁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଆଣିଛ, ତୁମ ସମାନ କିଏ ଅଛି? ଯେଉଁଠି 'ଗଙ୍ଗା, ଗଙ୍ଗା' ବୋଲାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଶତ ଯୋଜନ ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ଓ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ତିନି କୋଟି ଓ ଅର୍ଦ୍ଧ କୋଟି ତୀର୍ଥ, ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକରୁ, ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଆସନ୍ତି ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସିଂହ ରାଶିରେ ଓ ବୃହସ୍ପତି ଗୁରୁ ଥାନ୍ତି। ଭାଗୀରଥୀରେ ଷଷ୍ଠି ହଜାର ବର୍ଷ ସ୍ନାନ କରିବା ଫଳ କିମ୍ବା ଗୋଦାବରୀରେ ଏକଥର ସ୍ନାନ କରିବା—ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସିଂହ ରାଶିରେ ଓ ବୃହସ୍ପତି ଉଚ୍ଚ ଥାନ୍ତି—ସମାନ ଫଳ ଦେଉଛି। ମୋର ଆଜ୍ଞାରେ ଏହି ଗୌତମୀ ଯେଉଁଠି ଥାଏ, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଉଛି। ଏହି ପୁରାଣ ଶୁଣିଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ତାହା ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଓ ଶତ ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମିଳେ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରିତ ଏହି ପୁରାଣ ରହିଥାଏ, କଳି ଯୁଗର ଭୟ ସେଠାରେ ନାହିଁ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରାଣ କୌଣସି ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ, ଶାନ୍ତ, ବିଷ୍ଣୁ ଭକ୍ତ ଓ ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ କୁହିବା ଉଚିତ। ଏହି ପୁରାଣ ପଢ଼ିଲେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ, ପାପ ନଶ୍ୱନ ହୁଏ, ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ମିଳେ। ଯେଉଁଠି ଏହି ପୁସ୍ତକ ଲେଖି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପାପ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ତାପରେ, ଶୃତିଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି ଶିଷ୍ୟମାନେ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏଠାରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହେଁ, ଆପଣ ପୁଣିଥରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଗୁପ୍ତତମ ତତ୍ତ୍ୱ କୁହନ୍ତୁ। ଅନନ୍ତ ବାସୁଦେବଙ୍କର ମହିମା ଆପଣ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିନାହାନ୍ତି, ଆମେ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।" ତେବେ ମହାମୁନି କହିଲେ, "ମୁଁ ଏବେ ତୁମେମାନେ ପୃଥିବୀରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଅନନ୍ତ ବାସୁଦେବଙ୍କର ମହିମାର ସାରତତ୍ତ୍ୱ କୁହିବି। କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ, ମୁଁ ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ, ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ଡାକି କୁହିଲି: 'ହେ ଦେବଶିଳ୍ପୀ, ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ପୃଥିବୀରେ ପାଥରରେ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଏକ ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କର।' ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମୁତାବକ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଶୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କଲେ—ଏହି ମୂର୍ତ୍ତି କଂଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦା ଧାରଣ କରିଥିଲା। ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିଲା, ମହାପଦ୍ମ ସମ ଚକ୍ଷୁ, ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ସହିତ, ବଳଶାଳୀ ଓ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ୍ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଛାତିରେ ବନମାଳା, ମୁଣ୍ଡରେ ମୁକୁଟ ଓ ହାତରେ ବାହୁବଳୀ, ପିତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଚଉଡ଼ା କନ୍ଧ, ଆଲଙ୍କାରିକ କୁଣ୍ଡଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ମୁଁ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଗୁପ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ, ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲି। ତାପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ଶକ୍ର, ଦେବମଣ୍ଡଳୀ ସହିତ, ଉତ୍ତମ ହସ୍ତୀରେ ଚଢ଼ି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ବହୁଥର ବିଦ୍ଧିବତ ସ୍ନାନ ଓ ଅର୍ପଣା କରି, ଶକ୍ର ତାହାକୁ ଆଦର ଦେଲେ ଓ ପୁଣି ନିଜ ନଗରକୁ ଫେରିଗଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ର ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଶରୀର, ମନ, ଓ ବାଣୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ପୂଜା କଲେ, ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଅସୁରମାନେ—ବୃତ୍ର ଓ ନାମୁଚି ଆଦି—କୁ ଜୟ କଲେ। ଦାନବମାନେ ହତ୍ୟା ପରେ ତିନି ଲୋକର ଉପଭୋଗ କଲେ। ତ୍ରେତା ଯୁଗ ଆସିଲାବେଳେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ରାଜା ଦଶଗ୍ରୀବ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଦଶଗ୍ରୀବ ଅତି ବଳଶାଳୀ ଏବଂ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଥିଲେ, ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଅନ୍ନ ତ୍ୟାଗ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରି, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ। ତାଙ୍କ ଏହି ତପସ୍ୟାରେ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଏକ ବର ଦେଲି। ସେ ବର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଦୈତ୍ୟ, ନାଗ, ରାକ୍ଷସ ଓ ଯମଦୂତମାନଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଶାପରୁ ଅଜୟ ହୋଇଗଲେ। ଏହି ବର ପାଇଁ ଦଶଗ୍ରୀବ ଯକ୍ଷମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଦଳକୁ ଜୟ କଲେ, ଧନର ରାଜାକୁ ହରାଇ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଜୟ କରିବାକୁ ଚାଲିଲେ। ଦେବତାମାନେ ସହିତ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କରି, ଦେବରାଜାକୁ ହରାଇ, ତାଙ୍କୁ 'ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍' ବୋଲି ଖ୍ୟାତି ମିଳିଲା। ଏହି ରାକ୍ଷସଙ୍କ ପୁଅ ମେଘନାଦ ଅମରାବତୀ ଦଳବଳରେ ଦଖଳ କଲେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୃହକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଏବେ ଦଶଗ୍ରୀବ ରାବଣ, ବଳଶାଳୀ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବାସୁଦେବଙ୍କ ଏକ ଅତି ଶ୍ୟାମଳ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଦେଖିଲେ—ଏହି ମୂର୍ତ୍ତି ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ, ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ସହିତ, ପଦ୍ମପତ୍ର ସମ ଚକ୍ଷୁ, ବନମାଳା ରେ ଶୋଭିତ, ମୁକୁଟ ଓ ବାହୁବଳୀ ପିନ୍ଧିଥିବା। ଏହା ହାତରେ ଶଂଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦା ଧାରଣ କରି, ପିତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଚାରିହାତ, ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ଏବଂ ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ ଫଳ ଦେଉଥିଲେ।