ତିନି ଜଗତର ଶାସକ, ବିଶ୍ୱର ମାତା ଓ ଉପକାରୀ, ଶାନ୍ତ ଓ ଶ୍ରୁତି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଉମା ଏକ ଦିନ ଦେବଗଣଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା ଶକ୍ତି ସ୍ୱରୂପା ଥିଲେ। ସେ ମା’ଙ୍କର ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ହାତୀମୁଖ ଗଣପତି ମା’ଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମା, ଆପଣ କ’ଣ କରିବାକୁ କହିବେ, ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସେହି କାମ ପୂରଣ କରିବି।” ଉମା ତାଙ୍କର ପୁଅ, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଜଟାରେ ବାସ କରୁଥିବା ଗଣପତିଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, “ଗଙ୍ଗାକୁ ତୁମେ ନମାଇ ଆଣ; ସେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କର ପ୍ରିୟା। ଶିବ ତାଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପରେ ସଦା ସେଠି ବାସ କରନ୍ତି; ଯେଉଁଠି ଶିବ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ସନାତନ ବେଦ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ସେଠି ସମସ୍ତ ଋଷି, ମାନବ ଓ ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ଏହିପରି, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦିଅ। ଯେତେବେଳେ ଗଙ୍ଗା ଫେରିଯିବେ, ଅନ୍ୟ ଦେବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଯିବେ। ଏବେ ମୋର କଥା ଶୁଣ: ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକାଗ୍ରତାରେ ଗଙ୍ଗାକୁ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଦୂର କର।” ମାଙ୍କର ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଗଣପତି ପୁନି କହିଲେ, “ମୁଁ ଶିବଙ୍କୁ ଦୂର କରିପାରିବି ନାହିଁ, ଶିବ ଥିବା ସମୟରେ ଗଙ୍ଗାକୁ ଦୂର କରିବା ଅସମ୍ଭବ; ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି କାମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଜଗତର ମା ଉମାଙ୍କୁ ଦୂର କରିବା ମଧ୍ୟ ଅସମ୍ଭବ। ଏହିପାଇଁ ଆଉ ଏକ କାରଣ ଅଛି: ଗଙ୍ଗାକୁ ପୂର୍ବେ ମହାତ୍ମା ଗୌତମ ନମାଇ ଆଣିଥିଲେ। ସେ ମହାନ ଋଷି ତିନି ଲୋକର ଉପକାରୀ, ଶାନ୍ତ ଉପାୟ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶବ୍ଦରେ ବିଶ୍ୱରେ ସମ୍ମାନିତ, ବ୍ରହ୍ମା ଚୌକାଉଥିବା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ପୂଜିତ। ଗୌତମ ଋଷି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭବଙ୍କୁ ଉପାସନା, ତପସ୍ୟା ଓ ସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ; ଶଙ୍କର ପ୍ରସନ୍ନ ହେବା ପରେ ସେ ଗୌତମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମନେ ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ମନ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ମାନ୍ୟବା ଦେବାକୁ ଚୟନ କର; ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ଚାହିବା ସମସ୍ତ ଦେବିବି।” ଶିବଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମୁଁ ଶୁଣିଥିଲି, ଗୌତମ କହିଲେ, “ଓ ଜଟାଧର ଶଙ୍କର, ମୋତେ ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ଦିଅ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦାନର ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ।” ଶମ୍ଭୁ ପୁନି ଗୌତମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ନିଜ ପାଇଁ କିଛି ଚାହିଲ ନାହିଁ; ଏହିପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ ଦାନ କାମନା କର।” ଗୌତମ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ, ହାତ ଜୋଡି, ଭବଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ କିଛି ଅଛି: ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବା। ଆପଣଙ୍କ ଦୟାରେ ମୁଁ ଏହା ଆଜି ପାଇଛି। ଆପଣଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ଜ୍ଞାନୀ ପୁରଣ ହୁଅନ୍ତି; ତେବେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ କିପରି?” ଗୌତମଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭବ ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ, “ତିନି ଲୋକର ଉପକାର ପାଇଁ ତୁମେ ଏହି ଅନୁରୋଧ କରିଛ। ଦ୍ୱିଜ ଗୌତମଙ୍କୁ ଶିବ କହିଲେ, ‘ତୁମେ ନିଜ ପାଇଁ କିଛି ଚାହିଲ ନାହିଁ, ମହାମନା।’ ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ଋଷି ଧ୍ୟାନ କରି ଶିବଙ୍କୁ ଉତ୍ତର କହିଲେ। ନମ୍ର ଓ ଅନିରାଶା ଭାବରେ, ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଭଲ ପାଇଁ, ଗୌତମ ପୁନି ଅନୁରୋଧ କଲେ, ଯେତେବେଳେ ଲୋକପାଳମାନେ ଶୁଣୁଥିଲେ। “ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମା ପୃଷ୍ଠରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା ସମୁଦ୍ରକୁ ବହିଯିବେ, ଓ ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଶିବ, ସେ ସଦା ସମସ୍ତଠାରେ ଅଛିବା ଉଚିତ। ଜଗତ୍ର ସ୍ୱାମୀ, ଫଳ ଚାହୁଁଥିବାକୁ ଆପଣ ଦେବାକୁ ସକ୍ଷମ; ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ କେବଳ ଶୁଭ। ଯେଉଁଠି ଆପଣଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ସଦା ଅଛି, ସେଠି ତୀର୍ଥ ଶୁଭ ଅଟୁଟ; ଯେଉଁଠି ଗଙ୍ଗା ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଇ ଆପଣଙ୍କ ଜଟାରେ ଅଛି, ଶଙ୍କର, ଆପଣଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଏଠି ଅଛି।” ଗୌତମଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଶିବ ଆନନ୍ଦରେ ପୁନି କହିଲେ, “ଯେଉଁଠି, ଯେଉଁପରି, ଏବଂ ଯେଉଁଯେଉଁ ଲୋକ, ଭକ୍ତି ଓ ନିୟମରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ସ୍ନାନ, ଦାନ, ପିତୃଯାଜ୍ଞ କରନ୍ତି— ଶୁଣିବା, ପଢିବା, ଅଥବା ଚିନ୍ତନ କରିବା, ଗୌତମ, ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତି ଓ ନିୟମରେ ଗୋଦାବରୀରେ କରନ୍ତି— ସାତ ଦ୍ୱୀପ, ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ, ଉଦ୍ୟାନ, ରତ୍ନ, ଔଷଧି, ସମୁଦ୍ର ଓ ଧର୍ମରେ ଶୋଭିତ ପୃଥିବୀ— ଦାନର ଯେଉଁ ଫଳ ଜନ୍ମାଇ ହୁଏ, ଗୋଦାବରୀ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ଏହି ଫଳ ପାଇଯାଏ; ଏହି ଦାନ ଗୋଦାବରୀରେ ଗୋଦାନ ସମାନ। ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ, ମୋର ଉପସ୍ଥିତିରେ, ନିୟମରେ, ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତିରେ ସଦା ଭୂ-ଧାରକ ବିଷ୍ଣୁକୁ ଦାନ ଦିଅନ୍ତି, ସେ ଜ୍ଞାନୀ। ଯେଉଁଠି ଗୋଦାବରୀ ସଙ୍ଗମରେ ସୁନ୍ଦର ଦୁହି ଛୋଉଁଥିବା ଗାଁ ଦିଅନ୍ତି, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁଠି ଫଳ ମିଳେ— ସେଉଁଠି ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଭକ୍ତିରେ ମହା ଫଳ ମିଳେ। ଏହିପରି, ଗୋଦାବରୀ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଗଙ୍ଗା ହେବେ, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରି ଚାହିବା ଫଳ ଦେବେ। ମା, ଏହି କଥା ମୁଁ ଶିବଙ୍କୁ ଗୌତମଙ୍କୁ କହିବା ଦେଖି ଶୁଣିଛି; ଏହି କାରଣରେ ଶମ୍ଭୁ ସଦା ଗଙ୍ଗାରେ ବସିଛନ୍ତି। ମା, ଏହି ଦୟାର ସାଗରକୁ କିଏ ଦୂର କରିପାରିବ? ତଥାପି, ମା, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ବନ୍ଧନ ଓ ବାଧାରେ ଅନେକ ଅବରୋଧ ପାଇଁ ଏହା ହୁଏ। ସେମାନେ ବନ୍ଧିତ ହୋଇ, ନିକଟରେ ଥିବା ଗୋଦାବରୀକୁ ମଧ୍ୟ ଯିବେ ନାହିଁ, ଶିବକୁ ନମସ୍କାର କରିବେ ନାହିଁ, ନା ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବେ, ନା ପ୍ରଶଂସା କରିବେ। ଏହିପରି, ମା, ଆପଣଙ୍କର ସନ୍ତୋଷ ପାଇଁ ମୁଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି; ଯଦି ନିରୋଧରେ କଷ୍ଟ ଅଛି, ମୋର କଥାକୁ ଖ୍ଷମା କରନ୍ତୁ। ସେହି ଦିନରୁ, ବିଘ୍ନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପାଇଁ କିଛି ବାଧା ଦେଇଥିଲେ; ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନେ ବାଧା ବିନା ଆଗେ ବଢ଼ନ୍ତି। ଅବରୋଧ ଅପେକ୍ଷା କରି, ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତିରେ ଗୋଦାବରୀକୁ ଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଜଗତରେ ସମସ୍ତ କାମ ସଫଳ କରି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହନ୍ତି ନାହିଁ।