ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି—ଯୁଗର ପ୍ରଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ଜାତିର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏବଂ ଗୁଣ ଓ କର୍ମଫଳ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମର ମୂଳ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଏହି ଗୁଣମାନ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ କେବଳ ଉଦ୍ଭବ ନୁହେଁ, ବିନାଶ ମଧ୍ୟ ହୁଏ; ଏହି ପ୍ରଭାବ ତୀର୍ଥ, ଜାତି, ବେଦ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁହୁଏ। ଏପରି ରୂପ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ; ସମୟକୁ ଉଦ୍ଘାଟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ସ୍ଥାନକୁ ଉଦ୍ଘାଟିତ ବୋଲି ଅଭିଧାନ କରାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ସମୟ ଆପଣାର ଅନୁସାରେ ବିକାଶ କରେ, ସେତେବେଳେ ସେହି ବିକାଶ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଘଟିଥାଏ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଦେବତାମାନଙ୍କର ରୂପ ଯୁଗାନୁସାରେ ବେଦିକ ଥାଏ; ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ, ତୀର୍ଥ, ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ସତ୍ୟଯୁଗରେ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ତିନି ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ପୂଜିତ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ ଯୁଗରେ ଦୁଇ ଦେବତା, ଦ୍ୱାପରରେ ଏକ ଦେବତା ସହିତ। କଳିଯୁଗରେ କିଛି ଜାଣିବାକୁ ନାହିଁ; କ୍ରିତଯୁଗରେ ତୀର୍ଥ ଦିବ୍ୟ, ତ୍ରେତାରେ ଏହା ଆସୁରିକ, ଦ୍ୱାପରରେ ଋଷିସଦୃଶ ଏବଂ କଳିରେ ମାନବ ସ୍ୱଭାବର ହୁଏ। ଏଠାରେ ଆଉ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଉଛି। ନାରଦଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କୁହାଯାଏ—ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲ, ସେହି ଗୌତମୀ ନଦୀ ବିଷୟରେ ଏବେ ମୁଁ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି। ଯେତେବେଳେ ଗଙ୍ଗା ଶିବଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ବିରାଜିଥିଲେ ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ମନ ଜାଣି, ସେ ଗଜମୁଖୀ (ଗଣେଶ)ଙ୍କୁ କିଛି କହିଲେ। ତିନି ଲୋକର ଅଧିପତି, ବିଶ୍ୱର ମାତା ଓ ଦାତ୍ରୀ ଉମା, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଶ୍ରୁତି ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦାନ କରିଥିବା ମା ଉମାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଗଜମୁଖୀ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ—‘ମା, ଆପଣ ଯାହା କହିବେ, ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କରିବି।’ ଉମା ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଜଟାରେ ବିରାଜିଥିବା ଗଙ୍ଗାକୁ ତୁମେ ଭୂଲାଇ ଦେଖ; ସେ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରିୟା।’ ପୁଣି କହିଲେ—‘ସେଠାରେ ଭଗବାନ ସଦା ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପେ ବିରାଜନ୍ତି; ଯେଉଁଠାରେ ଶିବ, ସେଉଁଠାରେ ଶାଶ୍ୱତ ବେଦ ବିଦ୍ୟମାନ। ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଋଷି, ମନୁଷ୍ୟ ଏବଂ ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଭଗବାନ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦିଅ। ଯେତେବେଳେ ଗଙ୍ଗା ଫେରିଯିବେ, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଫେରିଯିବେ। ତୁମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନୋଯୋଗରେ ଏହା କର।' ମାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଗଣପତି କହିଲେ—‘ମୁଁ ଶିବଙ୍କୁ ଫେରାଇପାରିବି ନାହିଁ, ଏବଂ ଶିବ ଥିବା ସମୟରେ ଗଙ୍ଗାକୁ ମଧ୍ୟ ଫେରାଇହେବ ନାହିଁ; ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି କାମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ବିଶ୍ୱମାତାକୁ ମଧ୍ୟ ଫେରାଇହେବ ନାହିଁ, ଏଠାରେ ଆଉ ଏକ କାରଣ ଅଛି—ଗଙ୍ଗାକୁ ପୂର୍ବେ ମହାତ୍ମା ଗୌତମ ଆଣିଥିଲେ। ସେ ବିଶ୍ୱବନ୍ଦିତ, ତିନି ଲୋକର ଉପକାରୀ, ମୃଦୁ ଉପାୟ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ବ୍ରହ୍ମତେଜସ୍ଵାଳିତ ହୋଇ ଏହି କାମ କରିଥିଲେ। ଗୌତମ ତପସ୍ଵି ଭାବେ ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲେ। ଶିବ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ଯେକୌଣସି ଶୁଭ ଓ ପ୍ରିୟ ଵର ଚୟନ କର; ତୁମ ମନରେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା, ଆଜି ମୁଁ ଦେଇବି।’ ଏପରି କହିବା ପରେ, ଗୌତମ କହିଲେ—‘ଏ ଜଟାଧର ଶଙ୍କର, ମୋତେ ତୀର୍ଥରୂପେ ଗଙ୍ଗା ଦିଅନ୍ତୁ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଵର ମୋତେ ଦରକାର ନାହିଁ।’ ପୁଣି ଶିବ କହିଲେ—‘ତୁମେ ନିଜ ପାଇଁ କିଛି ଚାହିଲ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ କିଛି ଚୟନ କର।’ ଗୌତମ ଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ—‘ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ କଠିନ ହେଉଛି ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବା; ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ଆଜି ମୁଁ ଏହା ପାଇଛି। ଆପଣଙ୍କ ପାଦ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସଫଳ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖିଲେ କଣ ହେବ?’ ଗୌତମଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଭବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କହିଲେ—‘ତୁମେ ତିନି ଲୋକର ଉପକାର ପାଇଁ ଏହି ଅନୁରୋଧ କରିଛ।’ ତଥାପି ଶିବ କହିଲେ—‘ତୁମେ ନିଜ ପାଇଁ କିଛି ଚାହିଲ ନାହିଁ।’ ଏପରି କହିବା ପରେ, ଗୌତମ ଧ୍ୟାନ କରି, ନମ୍ର ଭାବରେ, ଶିବଭକ୍ତିରେ ଭରିଥିବା ମନେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଏହି ଅନୁରୋଧ କଲେ—‘ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୋଦାବରୀ (ଗଙ୍ଗା), ବ୍ରହ୍ମା ପାର୍ବତରୁ ନିସ୍ସରିତ ହୋଇ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ସର୍ବଦା ଏଠାରେ ରହିବେ। ହେ ଭୂତନାଥ, ଆପଣ ଫଳଦାତା; ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥମାନେ କେବଳ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ମାତ୍ର ଶୁଭ। ଯେଉଁଠାରେ ଆପଣଙ୍କର ବାସ ସଦା ଅଛି, ସେଠାକୁ ଶୁଭ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁଠାରେ ଗଙ୍ଗା ଆପଣଙ୍କ ଜଟାରେ ବିରାଜିଥାନ୍ତି, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଉପସ୍ଥିତ।' ଗୌତମଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଶିବ ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ—‘ଯେଉଁଠାରେ, ଯେପରି, ଯେଉଁଠି, ଯେଉଁଠାରେ ଭକ୍ତି ଓ ସଂଯମ ସହିତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ସ୍ନାନ, ଦାନ କିମ୍ବା ପିତୃତର୍ପଣ କରାଯିବ—ଏହି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଯେଉଁଠାରେ ହେଉଛି, ସେଠାରେ ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ମହତ୍ତ୍ୱ ଅଛି। ଗୋଦାବରୀ ନଦୀରେ ଶ୍ରବଣ, ପାଠ, ସ୍ମରଣ କିମ୍ବା ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତି ସହିତ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ପୃଥିବୀର ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ, ପାହାଡ଼, ବନ, ଉଦ୍ୟାନ, ମଣିମାଣିକ୍ୟ, ଔଷଧି, ସମୁଦ୍ର ଓ ଧର୍ମର ସମସ୍ତ ମହିମା ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଦାନର ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ଗୋଦାବରୀ ସ୍ମରଣ କଲେ ସେଉଁଠି ଗୋଦାନ ସମାନ ଫଳ ମିଳେ।’ ଏପରି ଭାବେ, ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ଦେଖାଯାଏ ଯେ, ସମୟ, ସ୍ଥାନ, ଦେବତା, ତୀର୍ଥ ଓ ଧର୍ମ ଏମିତି ଏକ ଅଦୱିତୀୟ ମହତ୍ତ୍ୱରେ ଗଢ଼ାଯାଇଛି, ଏବଂ ଗୌତମ ଋଷିଙ୍କ ଭକ୍ତି, ଶିବଙ୍କ ଦୟା ଏବଂ ଗଙ୍ଗାର ପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ତୀର୍ଥର ମହିମା ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଛି।