ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଜଳର ମୂର୍ତ୍ତି ହୋଇ ଥିବା ଦେବୀ, ଯେଉଁଠାରେ ଆସନ୍ତି, ସେଠାରେ ଲୋକମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ବିଶେଷ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମୁଁ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ତିନି ଲୋକରେ କୌଣସି ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବେ ମାନେ ନାହିଁ; ମନରେ ଯେଉଁ କିଛି ଆଶା କରାଯାଏ, ତାହା ଏହି ଦେବୀଙ୍କର କୃପାରେ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ମହିମା କେହି ଏକଥା କହିପାରିବେ ନାହିଁ; ସେ ସଦା ଭକ୍ତି ସହିତ କଥିତ, କାରଣ ସେଉଁଠି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପା। ମୋର ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ହେଉଛି, ତାଙ୍କର ତୀର୍ଥଠାରୁ ଉପରେ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ; ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତୀର୍ଥ ସହିତ ସମାନ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ମୋ ମନରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଲାଗେ, ମୁଁ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଗୁଣଗାନ ମଧୁର କଥା କହୁଛି, ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଏଠି ଆସି ଅଟକିଯାଏ। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଶିକ୍ଷକ; ବେଦ, ତାଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ, ପୁରାଣ ଓ ସ୍ମୃତି ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କ କଥାରେ ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥ, ତୀର୍ଥ, ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ଉଲ୍ଲେଖିତ, ସେସବୁ ଆମେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ କରିବା ଉଚିତ୍। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦେବତା ପୂଜା, ମନ୍ତ୍ର ଓ ସେବା ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ମୋ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରନ୍ତୁ; ମୁଁ ମୋ ମନର ଆଶା ଶୁଣି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଭବ କରିଛି। ନାରଦ, ଏବେ ମୋ କଥା ଶୁଣ; ମୁଁ ତୁମକୁ ପରମ ଧର୍ମର ଗୁପ୍ତତମ ତତ୍ତ୍ୱ କହିବି। ଚାରି ପ୍ରକାର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଏବଂ ଚାରି ବୟସ୍କାଳ (ଯୁଗ) ଅଛି। ତିନି ଗୁଣ, ତିନି ପ୍ରକାର ଲୋକ, ନିତ୍ୟ ଦେବତା, ଚାରି ବେଦ ଏବଂ ସ୍ମୃତି ଏହି ଚାରି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥ ଅଛି, ଚାରି ପ୍ରକାର କଥା ଅଛି, ଚାରି ପ୍ରକାର ଗୁଣ ସମାନ ଭାବରେ ବିସ୍ତୃତ। ଧର୍ମ ସର୍ବଦା ଦିଗ୍ବ୍ୟାପୀ ଏବଂ ନିତ୍ୟ; ଉପାୟ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଭେଦରେ ଏହା ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଏହାର ଆଧାର ଦୁଇଟି—ସ୍ଥାନ ଓ କାଳ; କାଳ ଅନୁସାରେ ଧର୍ମ କ୍ଷୟ ବା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଯୁଗ ଅନୁସାରେ ଧର୍ମର ଚତୁର୍ଥାଂଶ କ୍ଷୟ ହୁଏ; ଏହି ଦୁଇଟି ସ୍ଥାନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ସ୍ଥାନରେ କାଳଧର୍ମ ସ୍ଥିର ଅଟୁଟ ରହେ; ଯୁଗ କ୍ଷୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନଧର୍ମ କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦୁଇଟି ନଥାଏ, ଧର୍ମ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହରାଏ; ତେଣୁ ସ୍ଥାନଧର୍ମ ଚାରି ପ୍ରକାର ରୂପେ ସ୍ଥିର ଅଟୁଟ ରହେ। ଏହି ଧର୍ମ ସ୍ଥାନରେ ତୀର୍ଥର ରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ; କୃତୟୁଗରେ ଧର୍ମ ସ୍ଥାନ ଓ କାଳ ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ରହେ। ତ୍ରେତାୟୁଗରେ ଧର୍ମ ଗୋଟିଏ ପଦ କମିଯାଏ; ଦ୍ୱାପରରେ ଧର୍ମ ଅର୍ଧ ଶକ୍ତିରେ ଥାଏ। କଳିୟୁଗରେ ଧର୍ମ କେବଳ ଗୋଟିଏ ପଦରେ ଅସ୍ଥିର ଭାବେ ଚାଲିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ କେବେ ବଞ୍ଚିତ ହୁଏ ନାହାନ୍ତି। ଯୁଗ ଅନୁସାରେ ଜାତିର ଭେଦ ହୁଏ; ଗୁଣ ଓ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମର ଭିନ୍ନ ଆଧାର ତିଆରି ହୁଏ। ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଉତ୍କ୍ରମ ହୁଏ; ତୀର୍ଥ, ଜାତି, ବେଦ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୁଣର ଭୂମିକା ଅଛି। ଏମିତି ରୂପ ଓ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନତା ଆସେ; କାଳକୁ ପ୍ରକାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରକାଶିତ ବୋଲି। ଯେତେବେଳେ କାଳ ଉଦ୍ଭବ ଦିଏ, ସେତେବେଳେ ସେଇ ରୂପ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଏଠି କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଦେବତାଙ୍କ ରୂପ ଯୁଗ ଅନୁସାରେ ବେଦମୟ; କ୍ରିୟା, ତୀର୍ଥ, ଜାତି, ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ନିୟମ ଲାଗୁ ହୁଏ। ସତ୍ୟୟୁଗରେ ତୀର୍ଥ ତିନି ଦେବତା ସହିତ ପୂଜିତ; ଅନ୍ୟ ଯୁଗରେ ଦୁଇ ଦେବତା, ଦ୍ୱାପରରେ ଗୋଟିଏ ଦେବତା। କଳିୟୁଗରେ କିଛି ଜାଣିବା ନାହିଁ; କୃତୟୁଗରେ ତୀର୍ଥ ଦିବ୍ୟ, ତ୍ରେତାୟୁଗରେ ଆସୁରିକ, ଦ୍ୱାପରରେ ଋଷିସଦୃଶ, କଳିୟୁଗରେ ମାନବୀୟ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନ୍ୟ କଥା କହିବି, ନାରଦ, କାରଣ ଶୁଣ। ତୁମେ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲ, ଗୌତମୀ ବିଷୟରେ, ମୁଁ ଏହାକୁ ବିସ୍ତୃତ କହିବି; ଶିବଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଆସିଥିବା ଗଙ୍ଗା ଯେତେବେଳେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ସେହି ସମୟରୁ ଗଙ୍ଗା ଶମ୍ଭୁଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହେଲେ; ଦେବତାଙ୍କ ମନ ଜାଣି, ସେ ହସ୍ତୀମୁଖୀଙ୍କୁ କହିଲେ। ତିନି ଲୋକର ଶାସିକା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମାତୃ ଓ ଉପକାରକା ଉମା, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଶ୍ରୁତି ରୂପେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦାତ୍ରୀ। ମାତୃଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ହସ୍ତୀମୁଖୀ କହିଲେ, “ମା, କଣ କରିବା ଉଚିତ୍, ଆପଣ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ; ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ସେଥିରେ ତ୍ରୁଟି କରିବି ନାହିଁ।” ତାହାପରେ ଉମା ତାଙ୍କର ପୁଅଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯିଏ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଜଟାରେ ବସିଛନ୍ତି—“ତୁମେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ତଳକୁ ଆଣ; ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ପ୍ରିୟା।” ପୁଣି, ପ୍ରଭୁ ସେଠାରେ ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପେ ସଦା ବସିଛନ୍ତି; ଯେଉଁଠାରେ ଶିବ, ସେଠାରେ ନିତ୍ୟ ବେଦ। ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଋଷି, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପିତୃ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଦେବତାଙ୍କ ଦେବ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପଛେଇ ଦିଅ। ଯେତେବେଳେ ଗଙ୍ଗା ଦେବୀ ପଛେଇବେ, ସମସ୍ତ ଅନ୍ୟ ଦେବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ପଛେଇଯିବେ। ଏବେ ମୋ କଥା ଶୁଣ; ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ସହିତ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଶଙ୍କରଠାରୁ ପଛେଇଦିଅ। ମାତୃଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଗଣପତି ପୁଣି କହିଲେ—“ମୋର ପାଇଁ ଶିବଙ୍କୁ ପଛେଇବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଶିବ ଥିବା ସମୟରେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପଛେଇପାରିବି ନାହିଁ; ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି କାମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଜଗତ ମାତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପଛେଇପାରିବି ନାହିଁ, ଏଠି ଅନ୍ୟ କାରଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି—ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ପୂର୍ବରୁ ମହାତ୍ମା ଗୌତମ ତଳକୁ ଆଣିଥିଲେ।