ଏହି ଦିବ୍ୟ ଗୌତମୀ ନଦୀ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, ମୁଁ ତାଙ୍କର କିଛି ଗୁପ୍ତ ଓ ଶୁଭ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ନନା କରିଛି। ଗୌତମୀ, ଯେଉଁ ନଦୀ ବେଦ, ପୁରାଣ ଓ ଋଷିମାନେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ସାରା ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ—ନାରଦ, ତାଙ୍କର ଅସାଧାରଣ ମହାତ୍ମ୍ୟକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ନନା କରିବା ଶକ୍ତି କିଏ ରଖିଛି? ଯେଉଁ ଜଣେ ଭକ୍ତିରେ ଆଗେଇଯାନ୍ତି, ସେଠି କିଛି ଦୋଷ ନାହିଁ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ; ତେଣୁ ସାରା ବିଶ୍ୱର ଉପକାର ପାଇଁ କେବଳ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି, ଅତିରିକ୍ତ ଏକାଏକି ବିବରଣା ଦିଆଯାଇନାହିଁ। ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକର ଶକ୍ତିକୁ ବର୍ଣ୍ନନା କରିବାରେ କିଏ ସକ୍ଷମ? ଏହି କାମରେ ଦେବୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପତି ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଦେବୀ ସୋମଙ୍କ ପତି ଶିବପୁଣି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ। କିଛି ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନରେ ତୀର୍ଥ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ତାହାର ଗୁଣ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଗୌତମୀ ସଦା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଉପକୃତିକର। ସେ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ମାନେ ଯେଉଁଠି ନଥିବେ, ତାଙ୍କର ପୂଣ୍ୟ ସଦା ରହିଥାଏ—ତାଙ୍କର ଗୁଣକୁ ବର୍ଣ୍ନନା କରିବାରେ କିଏ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ? ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ନମସ୍କାର କରିବା ଯଥାଯଥିକ। ଏହି ସମୟରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଉତ୍ତମ, ଶୁଭ ତୀର୍ଥ ଗଙ୍ଗା ବିଷୟରେ ମୋତେ କହିଦିଅ, ଯାହା ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଣାଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ସାରା ବିଶ୍ୱକୁ ପବିତ୍ର କରିଥାଏ। ଏହି ଦେବୀ, ବିଷ୍ଣୁ, ଈଶ ଓ ତୁମର ଶକ୍ତିରେ, ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷ ଦୁଇ କୂଳକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛି; ମୁଁ ଏଯାଁ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଭବ କରୁଛି, ତେଣୁ ଆଉ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ କହ। ପୂର୍ବରୁ ଗଙ୍ଗା ଏକ କମଣ୍ଡଳୁରେ ଥିଲେ, ପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚରଣ ଚିହ୍ନକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ, ଏବଂ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଜଟାରେ ସମ୍ମାନପୂର୍ବକ ବସିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତେଜରେ ଶକ୍ତି ପାଇ, ଶିବଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ; ପରେ ସେ ପବିତ୍ର ପର୍ବତକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ତାଠୁ ପୂର୍ବ ସମୁଦ୍ର ଦିଗକୁ ଯାଇଲେ। ଏହିପରେ, ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଜଳର ମିଶ୍ରଣ ଥିବା ଦେବୀ ଲୋକଙ୍କ ଆଶାକୁ ପୂରଣ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ବିଶେଷ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମୁଁ ତିନି ଲୋକରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତୀର୍ଥକୁ ଏଠାଠାରୁ ଉଚ୍ଚତର ଭାବିନାହିଁ; ମନରେ ଯାହା ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ତାହା ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ସାଧିତ ହୁଏ। ଏଠି ତାଙ୍କର ମହାତ୍ମ୍ୟକୁ କିଏ ତାଲି ଦେଇପାରିବ ନାହିଁ; ଏହି ମହାତ୍ମ୍ୟ ସଦା ଭକ୍ତିରେ ବର୍ଣ୍ନିତ ହୁଏ, କାରଣ ଗଙ୍ଗା ସତ୍ୟରେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ। ମୋର ବିଶ୍ୱାସ ଯେ, ତାଙ୍କର ତୀର୍ଥ ଉପରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତୀର୍ଥ ଉଚ୍ଚତର ନୁହେଁ; ଏହି ତୀର୍ଥ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ସହ କେବେ ସମତୁଳ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ମୋ ଶବ୍ଦରେ ଗଙ୍ଗାର ଗୁଣର ମଧୁର ବର୍ଣ୍ନନା ଶୁଣିଲେ, ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ସମସ୍ତଙ୍କର ମନ ଏଠି ଅଟୁଇଯାଏ, ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ। ତୁମେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷର ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶିକ୍ଷକ; ବେଦ, ତାହାର ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ, ପୁରାଣ ଓ ସ୍ମୃତି ତୁମେ ଜାଣୁଛ। ତୁମର ଶବ୍ଦରେ ଯେଉଁ ଅନ୍ୟ ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ର ନିର୍ମିତ, ଏବଂ ତୀର୍ଥ, ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ମୋତେ କହ, ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା, ମନ୍ତ୍ର, ଏବଂ ସେବାରେ କେଉଁଟି ଉତ୍ତମ; ଯାହା ତୁମେ ଘୋଷଣା କରିବେ, ତାହା ଭକ୍ତିରେ କରିବା ଉଚିତ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ତୁମେ ମୋ ପ୍ରଶ୍ନରେ ସମାଧାନ କରିବା ଉଚିତ; ମୁଁ ମନରେ ଧରିଥିବା ଆଶା ଶୁଣି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଭବ କରୁଛି। ନାରଦ, ଏବେ ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଧର୍ମର ପରମ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ କହିବି; ଚାରି ପ୍ରକାର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଏବଂ ଏତେ ବୟସ୍ ଅଛି। ତିନି ଗୁଣ, ତିନି ପ୍ରକାର ଲୋକ, ନିତ୍ୟ ଦେବତା, ଚାରି ବେଦ ସ୍ମୃତି ସହିତ ଏହି ଚାରି ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଚାରି ପ୍ରକାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅଛି, ଓ ଚାରି ପ୍ରକାର ଭାଷା; ଏହିପରି, ଚାରି ଗୁଣ ଏବଂ ସମତା ଅଛି। ଧର୍ମ ସମସ୍ତଠି ରହିଛି, କାରଣ ଧର୍ମ ନିତ୍ୟ; ଉପାୟ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ। ଏହାର ଆଧାର ଦୁଇଟି: ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ; ସମୟ ଭିତ୍ତିକ ଧର୍ମ ସଦା ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ବୟସ୍ ଅନୁସାରେ ଧର୍ମର ଚତୁର୍ଥାଂଶ କ୍ଷୟ ହୁଏ; ଏହିପରି, ଦୁଇଟି ଉପରେ ଏହା ନିର୍ଭର କରେ। ସମୟ ଭିତ୍ତିକ ଧର୍ମ ସ୍ଥାନରେ ସଦା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ବୟସ୍ ଅବନତି ହୁଏ, ତେବେ ସ୍ଥାନରେ ଏହା କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଦୁଇଟି ଅନୁପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଧର୍ମ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହାରାଏ; ତେଣୁ ସ୍ଥାନ ଭିତ୍ତିକ ଧର୍ମ ଚାରି ପ୍ରକାରରେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ଏହି ଧର୍ମ ସ୍ଥାନରେ ତୀର୍ଥ ରୂପରେ ରହିଥାଏ; କୃତ ବୟସ୍ ରେ ଧର୍ମ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ତ୍ରେତା ବୟସ୍ ରେ ଧର୍ମ ଏକ ପାଦ କମ୍ ହୁଏ, ଏହି ପାଦ କ୍ଷୟ ହୁଏ; ଦ୍ୱାପରରେ ଧର୍ମ ଅର୍ଦ୍ଧ ଶକ୍ତିରେ ଭୂମିରେ ରହିଥାଏ। କଳି ବୟସ୍ ରେ ଧର୍ମ କେବଳ ଏକ ପାଦରେ ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ଚାଲିଥାଏ; ଏହିପରି ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ଜଣେ କେବେ କ୍ଷୟ ଭୋଗିନାହିଁ। ବୟସ୍ ରେ ଜାତି ଭିନ୍ନତା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଗୁଣ ଓ କ୍ରିୟାରେ ଧର୍ମର ଭିନ୍ନ ଆଧାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଗୁଣର ପ୍ରଭାବରେ ଉଦ୍ଭବ ଓ ଅତିକ୍ରମ ହୁଏ; ତୀର୍ଥ, ଜାତି, ବେଦ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷରେ ଏହିପରି। ଏହି ରୂପ ଓ କ୍ରିୟାରେ ଭିନ୍ନତା ଆସେ; ସମୟକୁ ଉଦ୍ଭାସକ ଓ ସ୍ଥାନକୁ ଉଦ୍ଭାସିତ କୁହାଯାଏ। ସମୟ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରକାଶ ଦେଉଛି, ତେବେ ଏହି ପ୍ରକାଶ ହୁଏ, ଏହିପରି ନିଶ୍ଚିତ। ଦେବତାମାନଙ୍କର ରୂପ ବୟସ୍ ଅନୁସାରେ ବେଦ ଭିତ୍ତିକ; କ୍ରିୟା, ତୀର୍ଥ, ଜାତି, ଓ ଜୀବନ ଅନୁକ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ସତ୍ୟ ବୟସ୍ ରେ ତୀର୍ଥ ତିନି ଦେବତା ସହ ବିଶ୍ୱରେ ପୂଜିତ; ଅନ୍ୟ ବୟସ୍ ରେ ଦୁଇ ଦେବତା ସହ; ଦ୍ୱାପରରେ ଏକ ଦେବତା ସହ। କଳିରେ କିଛି ଜଣିବା ନାହିଁ, ଏବେ ଆଉ କିଛି କହିବି; କୃତ ବୟସ୍ ରେ ତୀର୍ଥ ଦିବ୍ୟ, ତ୍ରେତାରେ ଏହା ଅସୁରୀ। ଦ୍ୱାପରରେ ଏହା ଋଷି ଭାବରେ; କଳିରେ ମାନବ ଭାବରେ। ଏବେ ଆଉ କିଛି କହିବି, ନାରଦ, ଏହି ତଥ୍ୟ ଶୁଣ। ଗୌତମୀ ବିଷୟରେ ତୁମେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲା, ମୁଁ ଏହାର ଏକାଏକି ବିବରଣା କହିବି; ଶିବଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଦେଖି ଗଙ୍ଗା ଆସିଥିଲେ, ବଡ଼ ଋଷି। ସେହି ସମୟରୁ ଗଙ୍ଗା ଶମ୍ଭୁଙ୍କର ସବୁଠୁ ପ୍ରିୟ ହେଲେ; ଦେବତାଙ୍କ ମନ ଜାଣି, ସେ ହସ୍ତୀମୁଖ ଦେବତାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।