ଏହିପରି କଥା ହେଲା— ଯେତେବେଳେ ଦେବତାମାନେ ଋଷିମାନଙ୍କଠାରୁ ସୋମ ଲଭିଲେ, ସେମାନେ ସେହି ସୋମକୁ ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ଶତକ୍ରତୁଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ସୋମ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଠାର ସାମ୍ନାରେ ଅଗ୍ନିୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଏଠାରେ ଦେବତାମାନେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କଲେ ଏବଂ ମୋତେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ। ମୋର କୃପାରେ, ମୁଁ ସଦା ସେଠି ନିର୍ମଳ ଭାବରେ ବିଶ୍ୱର କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ବିରାଜମାନ ଅଛି; ଏହିପରି ବିଷ୍ଣୁ ଏବଂ ଶିବ ମଧ୍ୟ ଏଠି ବସିଛନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ ଅଗ୍ନିୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ଆସେ ଆଦିତ୍ୟ ତୀର୍ଥ, ଯେଉଁଠାରେ ବେଦମୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସଦା ପୂଜା କରାଯାଏ। ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ ମୁଁ, ଶଙ୍କର ଏବଂ ହରି ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହିଠାରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସଦା ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ। କାହିଁକିନା ଏଠାରେ ସବିତୃ କେଉଁ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଆଦିତ୍ୟ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ବାର୍ହସ୍ପତ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ପୂଜା କରିଥିଲେ, ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ କରାଯାଇଥିଲା; ଏହି କାରଣରୁ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ବାର୍ହସ୍ପତ୍ୟ ବୋଲି ଡାକାଯାଏ। କେବଳ ସେଠାର ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଦୋଷ ଶାନ୍ତି ହୁଏ। ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଏକ ତୀର୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପ ନାମକ ସ୍ଥାନରେ ଉତ୍ତମ ପର୍ବତରେ ଅଛି। ସେଠାରେ ହିମାଳୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଶାଳ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା; ଏହାକୁ ଅଦ୍ରିତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଏବଂ ଦାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଫଳ ଏବଂ ଶୁଭତା ମିଳେ। ଏଭଳି ଭାବରେ ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗା ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ରିରୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଦିବ୍ୟ ନଦୀ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହିଯାଏ, ମୁଁ ଏଠାର କିଛି ଗୁପ୍ତ ଏବଂ ଶୁଭ ତୀର୍ଥ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି। ଗୌତମୀ ଯିଏ ବେଦ, ପୁରାଣ ଏବଂ ମୁନିମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଯିଏ ସମ୍ସାରରେ ପୂଜିତ— ତାଙ୍କର ଅସାଧାରଣ ମହିମାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କିଏ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ? ନାରଦ, ଭକ୍ତି ସହିତ ଯିଏ ଏଠିକୁ ଯାଏ, ସେଠି କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ— ଏହା ନିଶ୍ଚିତ। ଏହି କାରଣରୁ, ବିଶ୍ୱର ଭଲ ପାଇଁ କେବଳ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି, ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ନୁହେଁ। ତାଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥର ଶକ୍ତିକୁ କିଏ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ? ବିଷ୍ଣୁ, ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପତି, କିମ୍ବା ଶିବ, ସୋମଙ୍କ ପତି ମଧ୍ୟ ଏଥିପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହନ୍ତି। କେତେକ ସମୟ ଏବଂ ସ୍ଥାନରେ ନୂତନ ତୀର୍ଥ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଗୌତମୀ ସଦା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳମୟ। ସେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ, ସମସ୍ତ ସମୟରେ ପବିତ୍ର— ତାଙ୍କର ଗୁଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କିଏ କରିପାରିବ? ତେଣୁ, ତାଙ୍କୁ କେବଳ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ, ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା— "ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ମୋତେ ଏହି ତିନି ଦେବତାଙ୍କ ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ବିଷୟରେ କୁହ, ଯିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆନାଯାଇଥିଲେ, ଏହି ସଂସାରକୁ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଶୁଭ କରନ୍ତି।" ଉତ୍ତର ମିଳିଲା— "ଏହି ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଏବଂ ଶେଷରେ ଉଭୟ କୂଳକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି, ଏହା ବିଷ୍ଣୁ, ଈଶ ଏବଂ ମୋର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା। ଆଉ କିଛି କୁହ, କାରଣ ମୁଁ ତଥାପି ତୃପ୍ତି ହୋଇନି।" ପୂର୍ବେ ଏହି ଗଙ୍ଗା ଜଳପାତ୍ରରେ ବନ୍ଦ ଥିଲେ, ପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ପଛରେ ଚାଲିଲେ, ଏବଂ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଯଟାରେ ବସିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତେଜ ଦ୍ୱାରା, ଗଙ୍ଗା ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜିଲେ; ପରେ ସେ ପବିତ୍ର ପର୍ବତକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଏଠାରୁ ପୂର୍ବ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହିଗଲେ। ଏଭଳି ଭାବରେ, ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଜଳର ସ୍ୱରୂପ ଥିବା ଏହି ଦେବୀ ଲୋକଙ୍କୁ ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମୁଁ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ତିନି ଲୋକରେ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନେ କରେ, ଯାହା ମନରେ ଆସେ, ତାହା ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଏଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ମହିମା କିଏବି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ ନାହିଁ; ସେ ସତ୍ୟ ସଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱର ସ୍ୱରୂପ। ମୋର ନିଶ୍ଚିତ ବିଶ୍ୱାସ ହେଉଛି, ତାଙ୍କର ତୀର୍ଥ ଅପରିମିତ ଏବଂ ଅଦ୍ୱିତୀୟ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତୀର୍ଥ ସେଠି ସମାନ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ। ମୋ ମୁଖରୁ ଗଙ୍ଗାର ଗୁଣର ଅମୃତ ମଧୁର ବର୍ଣ୍ଣନା ଶୁଣି, ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଯେ ତିନି ଲୋକରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଏଠିରେ ହିଁ ଅଟକିଯାଏ। ତୁମେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷର ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶିକ୍ଷକ; ବେଦ, ତାଙ୍କର ଗୁପ୍ତତ୍ୱ, ପୁରାଣ ଓ ସ୍ମୃତି ତୁମେ ଜାଣ। ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର, ତୀର୍ଥ, ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ଉଲ୍ଲେଖିତ, ସେଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଜାଣ। ମୋତେ କୁହ, ଦେବତା, ମନ୍ତ୍ର, ଉପାସନା ଓ ସେବା ମଧ୍ୟରୁ କଣ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ? ତୁମେ ଯାହା କହିବ, ଭକ୍ତି ସହିତ ତାହା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ତୁମେ ନିରାକରଣ କର; ମୁଁ ମନରେ ଯାହା ଆଶା କରିଥିଲି, ଶୁଣି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲି। ଶୁଣ, ନାରଦ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଧର୍ମର ପରମ ଗୁପ୍ତତ୍ୱ କହିବି; ଚାରି ପ୍ରକାର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଏବଂ ଏଭଳି ଚାରି ଯୁଗ ଅଛି। ତିନି ପ୍ରକାର ଗୁଣ, ତିନି ପ୍ରକାର ଲୋକ, ନିତ୍ୟ ଦେବତା, ଚାରି ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ସହିତ ଏହି ଚାରି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥ ଅଛି, ଓ ଚାରି ପ୍ରକାର ଭାଷା; ଏଭଳି ଚାରି ପ୍ରକାର ଗୁଣ ସମାନ ଭାବରେ ଅଛି। ଧର୍ମ ସମସ୍ତଠାରେ ସାଧାରଣ, କାରଣ ଧର୍ମ ନିତ୍ୟ; ଉପାୟ ଓ ଫଳର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ। ଏହାର ଆଧାର ଦୁଇଟି— ସ୍ଥାନ ଓ କାଳ; ସମୟ ଅନୁସାରେ ଧର୍ମ ବଢ଼ିବା କିମ୍ବା କମିବା କରେ। ଯୁଗ ଅନୁସାରେ ଧର୍ମର ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ କମିଯାଏ; ଏଭଳି ଦୁଇଟି ଉପରେ ଧର୍ମ ନିର୍ଭର କରେ। ସମୟ ଅନୁସାରେ ଧର୍ମ ସ୍ଥାନରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ ହୁଏ; ଯୁଗର ଅବନତିରେ ଏହା ସ୍ଥାନରେ କମିଯାଏ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ଅଭାବ ହୁଏ, ଧର୍ମ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଏହିପରି, ସ୍ଥାନ ଆଧାରିତ ଧର୍ମ ଚାରି ପ୍ରକାରରେ ଦୃଢ଼ ରହିଥାଏ।