ନାରଦ, ସପ୍ତଟି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସଙ୍ଗମ ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ଓ ସମୁଦ୍ର ମିଳନ ସ୍ଥଳୀରେ ସଦା ଦୁଇ ଦେବତା ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛନ୍ତି। ଗୌତମେଶ୍ୱର ନାମକ ସ୍ଥାନରେ ମହାଦେବ ମହେଶ୍ୱର ସଦା ବିରାଜିତ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ମାଧବ ରାମାଙ୍କ ସହିତ ସଦା ଉପସ୍ଥିତ। ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ୱର ନାମକ ସ୍ଥାନରେ ମୁଁ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଓ ଲୋକମଙ୍ଗଳରେ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲି। ସେଠି ବିଷ୍ଣୁ ଚକ୍ରପାଣି ଭାବରେ ଦେବତାମାନେ ଓ ମୋ ସହିତ ପୂଜିତ, ମାରୁତମଣ୍ଡଳ ସହିତ ବିଦ୍ୟମାନ। ଏହି ସ୍ଥାନଟି ଇନ୍ଦ୍ରତୀର୍ଥ ଏବଂ ହୟମୂର୍ଧକ ନାମରେ ପରିଚିତ, ସେଠି ବିଷ୍ଣୁ ଅଶ୍ୱମୁଖ ରୂପେ ଓ ଦେବମଣ୍ଡଳ ସହିତ ଅଛନ୍ତି। ଏହାକୁ ସୋମତୀର୍ଥ ବି କୁହାଯାଏ, ସେଠି ଶିବ ସୋମେଶ୍ୱର ଭାବରେ ପୂଜିତ। ଇନ୍ଦ୍ର, ସୋମ, ଶ୍ରବସ୍, ଦେବତା ଓ ଋଷିମଣ୍ଡଳଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ସୋମଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ଅନୁରୋଧ କରାଯାଇଥିଲା—“ହେ ସୋମ, ଇନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ପ୍ରବାହିତ ହେଉ।” ସପ୍ତ ଦିଗ, ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜ ନିଜ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସପ୍ତ ହୋତା, ସପ୍ତ ଆଦିତ୍ୟ—ଏମାନେ ସୋମ ସହିତ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ। ରାଜନ୍, ତୁମେ ଯେଉଁ ଘୃତ ଆହୁତି ଗ୍ରହଣ କରିଛ, ସୋମ ସହିତ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର; ଆମର ଶତ୍ରୁମାନେ ଆମକୁ ଜୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, କିଛି କ୍ଷତି ହେବେ ନାହିଁ। ଋଷିମଣ୍ଡଳ ରଚିତ ସ୍ତୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା କଶ୍ୟପ ତାଙ୍କର ପ୍ରଶଂସା ବଢ଼ାଇଥିଲେ; ଆମେ ସୋମ ରାଜାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁ, ଯିଏ ଉଦ୍ଭିଦର ଅଧିପତି ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ମୁଁ ପ୍ରଥମେ କବି, ପରେ ବୈଦ୍ୟ; ମୁଁ ଔଷଧୀ ଉପଜାଇଛି। ବିଭିନ୍ନ ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ଧନ ପ୍ରାପ୍ତି ଆଶାରେ, ଆମେ ଗାଈମାନେ ପରି ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛୁ। ଏଭଳି କହି ଋଷିମଣ୍ଡଳ ଠାରୁ ସୋମ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସେମାନେ ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଏପରେ ଶତକ୍ରତୁଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ସେଠି ସୋମତୀର୍ଥ ନାମରେ ପରିଚିତ, ତା’ ପାଖରେ ଅଗ୍ନେୟ; ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପୂଜି, ମୋତେ ଯଥେଚ୍ଛା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି, ମୋର କୃପାରେ ମୁଁ ସଦା ସେଠି ବିଦ୍ୟମାନ, ଲୋକମଙ୍ଗଳରେ ନିତ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ; ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ ମଧ୍ୟ ଏଉଁପରି ଉପସ୍ଥିତ। ଏହିକାରଣରୁ ସେଠିକୁ ଅଗ୍ନେୟ କୁହାଯାଏ; ପରେ ଆସେ ଆଦିତ୍ୟ, ସେଠି ବେଦମୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦା ପୂଜିତ। ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ମୁଁ, ଶଙ୍କର ଓ ହରି ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ; ତେଣୁ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସେଠି ସଦା ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ। ସବିତା କେଉଁ ରୂପରେ ଆସନ୍ତି ଏହା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଆଦିତ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପରେ ବାର୍ହସ୍ପତ୍ୟ। ବୃହସ୍ପତି ସେଠି ଦେବମଣ୍ଡଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୋଇଥିଲେ; ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ଏହିକାରଣରୁ ଏହା ବାର୍ହସ୍ପତ୍ୟ ନାମରେ ପରିଚିତ। କେବଳ ସେଇ ତୀର୍ଥକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ଗ୍ରହଦୋଷ ଶାନ୍ତି ହୁଏ; ଏହିକାରଣରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ତୀର୍ଥ ଅଛି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପାହାଡ଼ର ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପରେ। ହିମାଲୟ ଏଠାରେ ଏକ ମହାଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ; ଏହି ତୀର୍ଥ ଅଦ୍ରିତୀର୍ଥ ନାମରେ ପରିଚିତ। ସେଠି ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଦାନ ଦେଲେ ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା ପୂରଣ ଓ ଶୁଭ ଫଳ ମିଳେ; ଏଭଳି, ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ରିରୁ ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗା ପ୍ରବାହିତ ହେଲା। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଦିବ୍ୟ ନଦୀ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବାହିତ, ସେଠି ଥିବା କିଛି ତୀର୍ଥ ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି, ଯାହା ଗୁପ୍ତ ଓ ଶୁଭ। ଗୌତମୀ, ବେଦ, ପୁରାଣ ଓ ଋଷିମଣ୍ଡଳରେ ପ୍ରଶଂସିତ, ଜଗତରେ ପୂଜିତ—ହେ ନାରଦ, ତାଙ୍କର ଅସାଧାରଣ ମହିମାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କିଏ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ? ଯିଏ ଭକ୍ତିରେ ଏଠିକୁ ଯାଏ, ସେଠି କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, ଏହିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏହିକାରଣରୁ ଲୋକମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କେବଳ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ତାଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥର ଶକ୍ତି ବିବରଣ କିଏ କରିପାରିବ? ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି ବିଷ୍ଣୁ ଓ ସୋମନାଥ ଶିବ ମଧ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି। କିଛି କ୍ଷଣ ଓ ସ୍ଥାନରେ ତୀର୍ଥ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଗୌତମୀ ସଦା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭଦାୟିନୀ। ସେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟରେ ପବିତ୍ର—ତାଙ୍କର ମହିମା କିଏ ଗଣନା କରିପାରିବ? ଏହିକାରଣରୁ, କେବଳ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ। ତା’ପରେ, ନାରଦ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ହେ ଦେବତାମନ୍ଦଳର ନାଥ, ଏହି ତିନି ଦେବତାଙ୍କ ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ବିଷୟରେ କୁହନ୍ତୁ, ଯାହା ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଣିଥିଲେ, ଯାହା ଜଗତ ପାଇଁ ଶୁଭ ଓ ପବିତ୍ର। ବିଷ୍ଣୁ, ଈଶ ଓ ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସେ ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷରେ ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପ୍ରବାହିତ; ମୋତେ ପୁଣି କୁହନ୍ତୁ, କାରଣ ମୋର ଆତ୍ମା ତୃପ୍ତି ହୋଇନାହିଁ।” ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ସେ ଜଳକୁମ୍ଭରେ ରହିଥିଲେ, ପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ, ଏବଂ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଜଟାରେ ଅବସ୍ଥାନ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତେଜରେ, ସେ ଶିବଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପୂଜିଲେ; ପରେ ସେ ପବିତ୍ର ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚି, ସେଠାରୁ ପୂର୍ବ ସମୁଦ୍ର ପାଇଁ ଗଲେ। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଜଳର ସଂଯୋଗରେ ଗଠିତ ଏହି ଦେବୀ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଚାହାଁଥିବା ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ବିଶେଷ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ। ମୁଁ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ତିନି ଲୋକରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ଭାବିନାହିଁ; ମନେ ଯାହା ଆସେ, ସେ ସବୁ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ। ଆଜିଯାଏଁ ତାଙ୍କର ମହିମା କିଏ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିପାରିବ ନାହିଁ; ସେ ସଦା ଭକ୍ତିରେ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ସେଉଁଛି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ। ମୋର ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ଯେ, ତାଙ୍କର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ; ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ସହିତ ଏହାକୁ କେବେ ତୁଳନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ମୋ ମୁଖରୁ ଗଙ୍ଗାର ଅମୃତ ସମ ପ୍ରଶଂସା ଶୁଣି, ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଯେ ତିନି ଲୋକରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଏଠିରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇଯାଏ। ଆପଣ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ ଜ୍ଞାନି, ବେଦ, ତାଙ୍କ ରହସ୍ୟ, ପୁରାଣ ଓ ସ୍ମୃତି ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ। ଯେଉଁ ଅନ୍ୟ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଆପଣଙ୍କ ମୁଖରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ତଥା ତୀର୍ଥ, ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ବିଷୟକ ଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ। ଦେବତାପୂଜା, ମନ୍ତ୍ର, ଉପଚାର ମଧ୍ୟରୁ କଉଁଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଉପରେ ଆପଣ କହନ୍ତୁ; ଯାହା ଆପଣ କହିବେ, ଭକ୍ତିରେ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଏହି ସନ୍ଦେହ ଆପଣ ନିଜ ଶବ୍ଦରେ ନିରାକରଣ କରନ୍ତୁ; ମୋ ମନର ଆଶା ଶୁଣି, ମୁଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଛି।