ଏହି ଜଗତରେ ଯେ କେହି ଭିମ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ସର୍ବଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହିତ ପଢ଼ନ୍ତି କିମ୍ବା ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କର ଚରଣ ସ୍ମରଣ କରି ମୋକ୍ଷକୁ ଅଧିଗମନ କରନ୍ତି। ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ସଦା ସମସ୍ତ ପାପ ସମୂହକୁ ନାଶ କରିଥାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତଂକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାଏ, ବିଶେଷକରି ସେଠାରେ ଯେଉଁଠାରେ ସେ ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲୀନ ହୁଏ। ଯିଏ ଗୋଦାବରୀ ଓ ସମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ କରି ଶୁଭ କର୍ମରେ ଶରୀର ଛାଡି ଯାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଭୟାନକ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର ପାଇ ଚିରଏଶ୍ୱରଙ୍କ ନଗରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବେଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ କରିବା ଯାଏଁ କହାଯାଇଛି ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେହି ଭିମନାଥ ନିଜେ। ଯେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁନର୍ବାର ଦୁଃଖମୟ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ରରେ ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହିପରି ଏକ ଦିନ ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ ଗଙ୍ଗାକୁ ପୂଜିଥିଲେ, ସେ ମହାନଦୀ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ଏବଂ ମୁନିମାନେ ଓ ମାରୁତମାନେ ପଛରେ ଚାଲି ଯାଉଥିଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କର ସ୍ତୁତି ସହ ଜଳପତିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ଏଠାରେ ବଶିଷ୍ଠ, ଜାବାଲି, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, କ୍ରତୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ଦକ୍ଷ, ମାରୀଚି, ବୈଷ୍ଣବ, ଶତତପ, ଶୌନକ, ଦେବରତ, ଭୃଗୁ, ଅଗ୍ନିବେଶ୍ୟ, ଅତ୍ରି, ଏବଂ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାରୀଚି—ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ସହ ସୁଧୂତ, ପାପ, ମନୁ, ଗୌତମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, କୌଶିକମାନେ, ତୁମ୍ବୁରୁ, ପର୍ବତ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ପିପ୍ପଳାଦ, ଗାଳବ ଓ ଯୋଗନିଷ୍ଠା ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ସବମଦ, ଅଙ୍ଗିରାସ, ଏବଂ ଭାର୍ଗବମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସ୍ମୃତି ଓ ପୁରାଣ ତତ୍ତ୍ୱରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ସହ ଦିବ୍ୟ ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଗଲେ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ଗୌତମୀଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ର ଓ ବେଦମୟ ସ୍ତୁତି ସହ ପ୍ରଶଂସା କରି, ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ ପୂଜା କଲେ। ଏପରି ଭାବରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକାଠି ଦେଖି, ଶିବ ଓ ହରି ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ। ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ମାରୁତ ଓ ଲୋକପାଳମାନେ ସମସ୍ତେ ହାତ ଯୋଡ଼ି ହରି ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ହେ ନାରଦ, ସପ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସଙ୍ଗମରେ ଓ ଗଙ୍ଗା-ସମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମରେ ଦୁଇ ଦେବ ସଦା ବିଦ୍ୟମାନ। ଗୌତମେଶ୍ୱର ନାମକ ସ୍ଥାନରେ, ଯେଉଁଠି ମହାଦେବ ମହେଶ୍ୱର ସଦା ବିଦ୍ୟମାନ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ମାଧବ ରାମଙ୍କ ସହିତ ସଦା ଅଛନ୍ତି। ଶିବ ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ୱର ନାମେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଏବଂ ଆପଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲି। ଏଠି ବିଷ୍ଣୁ ଚକ୍ରପାଣି ନାମରେ ପରିଚିତ, ଦେବତାମାନେ ଓ ମାରୁତମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଇନ୍ଦ୍ରତୀର୍ଥ, ହୟମୂର୍ଧକ କୁହାଯାଏ; ଏଠି ବିଷ୍ଣୁ ଘୋଡ଼ାର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ। ଏହାକୁ ସୋମତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ଶିବ ସୋମେଶ୍ୱର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଇନ୍ଦ୍ର, ସୋମ, ଶ୍ରାବସ, ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ବିନୟପୂର୍ବକ ସୋମଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ: "ହେ ସୋମ, ଇନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଅ।" ସପ୍ତ ଦିଗ, ସପ୍ତ ସୂର୍ୟ, ସପ୍ତ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ସପ୍ତ ଆଦିତ୍ୟ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ସୋମଙ୍କ ସହ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ହେ ରାଜା, ଆପଣ ଯେଉଁ ଘୃତ ଆହୁତି ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି, ତାହା ସହ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ; ଆମ ଶତ୍ରୁମାନେ ଆମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, କିଛି ଅପମଙ୍ଗଳ ହେବ ନାହିଁ। ଋଷିମାନଙ୍କ ରଚିତ ସ୍ତୁତି ସହ କଶ୍ୟପ ସୋମଙ୍କୁ ବଡ଼ ପ୍ରଶଂସା କଲେ; ଆମେ ସୋମ ରାଜାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ, ଯେ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ମୁଁ କବି, ପରେ ଚିକିତ୍ସକ; ମୁଁ ଔଷଧ ଉପଯୋଗ କରିଛି, ବିଭିନ୍ନ ଚିନ୍ତା ଓ ଧନ ଲାଗି ଆମେ ଗାଈମାନେ ପରି ଏକାଠି ହୋଇଛୁ। ଏଭଳି କହି ସୋମକୁ ଋଷିମାନଙ୍କଠାରୁ ନେଇ, ସେମାନେ ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ, ତେଣୁ ଶତକ୍ରତୁଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ସେଠାରେ ସୋମତୀର୍ଥ ନାମକ ସ୍ଥାନ ଅଛି; ତାହାର ସାମ୍ନାରେ ଅଗ୍ନେୟ ଅଛି। ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି ଏବଂ ମୋତେ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ତୃପ୍ତ କରି, ମୋର କୃପାରେ ମୁଁ ସଦା ସେଠି ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି; ଏହିପରି ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ ମଧ୍ୟ ସେଠି ଅଛନ୍ତି। ଏହିକାରଣରୁ ଏହାକୁ ଅଗ୍ନେୟ କୁହାଯାଏ; ପରେ ଆଦିତ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ସୂର୍ୟ, ବେଦମୟ ଭାବେ, ସଦା ପୂଜାଯୋଗ୍ୟ। ଦିନ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଏକ ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ମୁଁ, ଶଙ୍କର ଓ ହରି ଦର୍ଶନ ଦେଉଛୁ; ତେଣୁ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସମସ୍ତେ ସେଠି ସଦା ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ। କାହିଁକିନା ସବିତା କେଉଁ ରୂପରେ ଆସନ୍ତି ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଆଦିତ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ପରେ ବାର୍ହସ୍ପତ୍ୟ ଆସେ। ଏଠି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ପୂଜା କରିଥିଲେ; ସେ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ଏହା ବାର୍ହସ୍ପତ୍ୟ ଭାବେ ପରିଚିତ। କେବଳ ସେଠି ତୀର୍ଥ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ଗ୍ରହଦୋଷ ଶାନ୍ତି ହୁଏ; ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଏକ ତୀର୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପ ନାମକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପର୍ବତରେ ଅଛି। ଏଠି ହିମାଳୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବଡ଼ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି; ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ଅଦ୍ରିତୀର୍ଥ କୁହାଯାଏ। ଏଠି ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଓ ଶୁଭ ମିଳେ; ଏଭଳି ଭାବରେ ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗା ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ରିରୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଦିବ୍ୟ ନଦୀ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, ମୁଁ କେବଳ କିଛି ଗୁପ୍ତ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ତୀର୍ଥର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି। ଗୌତମୀ, ଯିଏ ବେଦ, ପୁରାଣ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ଏବଂ ଜଗତରେ ପୂଜିତ, ତାଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ମହିମାକୁ କେ ନିର୍ବଚନ କରିପାରିବ? ଯିଏ ଭକ୍ତିସହିତ ଯାଏ, ସେଠି କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ; ତେଣୁ ଜଗତ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କେବଳ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ତାଙ୍କ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକର ଶକ୍ତି କିଏ ବିବରଣା କରିପାରିବ? ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି ବିଷ୍ଣୁ, ସୋମନାଥ ଶିବ ମଧ୍ୟ ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହନ୍ତି। କେତେକ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନରେ ତୀର୍ଥ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଗୌତମୀ ସଦା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭଦାୟିନୀ।