ଏକ ଦିନ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷିଙ୍କ ଜ୍ଞାନମୟ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ବିଶ୍ୱରୂପ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରିଶ୍ରମ ଓ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଏକ ଅନ୍ଧକାରମୟ ଭାବ ଅପନାଇ ତାଙ୍କ ମନକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିଲେ। ବିଶ୍ୱରୂପ ଏକ ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ଯାହା ଦେବତାମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଭୟଭିତ କରିଦେଲା। ତାଙ୍କର ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ଋଷିମାନେ ପୁନିପୁନି ତାଙ୍କୁ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ବିଶ୍ୱରୂପ ତାଙ୍କ ରୋଷକୁ ଅନୁସରଣ କରି, ଏହି ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଏକ ଭୟଭୀତ କୁଆ ଭିତରେ ଓ ଭୟଙ୍କର ହୋମାଗ୍ନିରେ କଲେ। ତାଙ୍କ ହୃଦୟର ଗୁହା ଭିତରେ ନିଜକୁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଦୃଢ଼ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ଏହି ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେବା ସମୟରେ ଏକ ଦେହହୀନ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ। ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କର ଚୁଡା ନଥିଲାବା ନିମିତ୍ତରେ, ତାଙ୍କୁ ବୃତ୍ର ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ବିଶ୍ୱରୂପ ନିଜକୁ ହୋମାଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅର୍ଥହୀନ ହେଲା। ତିନିଏ ଇନ୍ଦ୍ର, ତିନିଏ ବରୁଣ, ତିନିଏ ସମସ୍ତ କିଛି ହେଲେ; ନିଜକୁ ଛାଡି ତିନିଏ କେବଳ ଚୁଡାକୁ ଅର୍ପଣ କଲେ, ଏହି କାରଣରୁ ପାପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ବେଦରେ ତାଙ୍କୁ ବୃତ୍ର ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ, ତିନିଏ ପାପୀ ହେଲେ; ଏହି ଭୟଙ୍କର ବିଶ୍ୱନାଥଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ କିଏ ଜାଣିପାରିବ? ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଏବଂ ଆସକ୍ତିରେ ଅଦୂଷ୍ୟ, ଏହି ଉପଦେଶ ପ୍ରକାଶିତ ହେବା ଉପରେ ମହାଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ‘ନିରୋଧ’ ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଭୀମ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ; ବିଶ୍ୱରୂପ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦୃଢ଼ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଏଠି ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ। ତିନିଏ ନିଜକୁ ଭୟଙ୍କର ଦୃଢ଼ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଧ୍ୟାନ କରି ନିଜକୁ ଅର୍ପଣ କଲେ; ଏହି କାରଣରୁ, ଭୀମେଶ୍ୱର ଦେବ ପୁରାଣରେ ପ୍ରଶଂସିତ। ସେଠି ନିତ୍ୟ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ—ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି କଥାକୁ ଭୀମ ରୂପରେ ଦେବଦେବ ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପଢିବେ କିମ୍ବା ଶୁଣିବେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇ, ତାଙ୍କ ପାଦ ସ୍ମରଣ କରି ମୋକ୍ଷ ପାଇବେ। ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ସଦା ସମସ୍ତ ପାପର ନାଶ କରିଥାଏ ଓ ସମସ୍ତଠାରେ ଉତ୍ତମ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ବିଶେଷ କରି ଯେଉଁଠାରେ ସେ ସାଗରରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ। ଗୋଦାବରୀ ଓ ସାଗର ମିଳନ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ କରି ଶରୀର ଛାଡି ଯିବା ଲୋକ ଦୁଃଖଦ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର ହେଇ ଭୂତପତିଙ୍କ ନଗରକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଯାହାକୁ ବେଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଜାଣିବା ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ଉପାସନା କରାଯାଏ, ସେ ଭୀମନାଥ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥିବା ଲୋକ ପୁନି ଦୁଃଖମୟ ଦେହ ଜୀବନର ସ୍ମୃତିରେ ପ୍ରବେଶ କରିନାହିଁ। ଏହି ପରେ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂଜିତ ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଯୋଗ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ଜଳପତିଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରିବାକୁ ଆସିଲେ। ଋଷିମାନେ ଓ ମାରୁତଗଣ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ଅନୁସରଣ କଲେ। ବସିଷ୍ଠ, ଜାବାଲି, ଯଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ, କ୍ରତୁ, ଅଙ୍ଗିରସ, ଦକ୍ଷ, ମାରିଚି, ବୈଷ୍ଣବ, ଶତତପ, ଶୌନକ, ଦେବରତ, ଭୃଗୁ, ଅଗ୍ନିବେଷ୍ୟ, ଅତ୍ରି ଓ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ମାରିଚି—ଏହି ଋଷିମାନେ, ସୁଧୁତ, ପାପ, ମନୁ, ଗୌତମ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ, କୌଶିକ, ତୁମ୍ବୁରୁ, ପର୍ବତ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ପିପ୍ପଳାଦ, ଗାଳବ ଓ ଯୋଗସାଧନାରେ ଲିନ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ, ସବମଦ, ଅଙ୍ଗିରସ ଓ ଭାର୍ଗବଗଣ, ସ୍ମୃତିରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବେଦରେ ଆନନ୍ଦମୟ, ପୁରାଣର ଅର୍ଥରେ ନିପୁଣ ଏବଂ ମହାଜ୍ଞାନୀ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ ଅନେକ ମନ୍ତ୍ର ଓ ବେଦ ଶ୍ଲୋକରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିବେ, ହୃଦୟ ଆନନ୍ଦ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଏଭଳି ଏକତ୍ରିତ ଦେଖି, ଶିବ ଓ ହରି ଋଷିମାନେଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ମାରୁତ ଓ ଲୋକପାଳମାନେ, ହାତ ଜୋଡି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ, ହରି ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ନାରଦ, ଏହି ସାତି ଖ୍ୟାତିପ୍ରାପ୍ତ ସଙ୍ଗମ ଓ ଗଙ୍ଗା-ସାଗର ମିଳନ ସ୍ଥାନରେ, ଦୁଇ ଦେବତା ସଦା ବସିଥାନ୍ତି। ଗୌତମେଶ୍ୱର ନାମକ ସ୍ଥାନରେ, ଯେଉଁଠାରେ ମହାଦେବ ମହେଶ୍ୱର ସଦା ବସିଥାନ୍ତି, ସେଠି ମଧବ ଭଗବାନ ରାମ ସହିତ ସଦା ବସିଥାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ୱର ଭାବରେ ଶିବଙ୍କୁ ମୁଁ ସେଠି ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉପକାର କାରଣରେ ଓ ଏକ ଅନ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ। ସେଠି ବିଷ୍ଣୁ ଚକ୍ରପାଣି ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସିତ, ଦେବମାନେ ଓ ମାରୁତଗଣ ସହିତ ମୋ ସହିତ ଉପସ୍ଥିତ। ସେଠି ଇନ୍ଦ୍ର ତୀର୍ଥ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା, ହୟମୂର୍ଧକ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ବିଷ୍ଣୁ ହସ୍ତୀର ମୁଣ୍ଡରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ; ଏହା ସୋମ ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯେଉଁଠାରେ ଶିବ ସୋମେଶ୍ୱର ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଇନ୍ଦ୍ର, ସୋମ, ଶ୍ରାବସ, ଦେବମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ସୋମଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ: "ହେ ସୋମ, ଇନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ପ୍ରବାହିତ ହେ।" ସାତି ଦିଗ, ସାତି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସାତି ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ସାତି ଆଦିତ୍ୟ—ସୋମ, ତୁମେ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର। ତୁମେ ରାଜା, ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋମ ଦ୍ରବ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିଛ; ସୋମ ସହିତ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର; ଆମ ଶତ୍ରୁ ଆମକୁ ଜୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, କିଛି କ୍ଷତି ହେବେ ନାହିଁ। ଋଷିମାନେ ରচিত ଶ୍ଲୋକରେ କଶ୍ୟପ ଏହି ପ୍ରଶଂସା ବଢ଼ାଇଲେ; ଆମେ ସୋମ, ଉଦ୍ଭିଦର ରାଜାକୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ। ମୁଁ କବି, ପରେ ଚିକିତ୍ସକ; ମୁଁ ଔଷଧି ଉପଜାଇଛି। ବିଭିନ୍ନ ଚିନ୍ତାରେ, ଧନ ଚାହିଁ, ଆମେ ଗାଁ ଭଳି ଏକତ୍ରିତ ହେଇଛୁ। ଏଭଳି କହି ଋଷିମାନେ ସୋମକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ମୁଁ ଶତକ୍ରତୁକୁ ଦେଲେ; ତାପରେ ଶତକ୍ରତୁଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ଏହି ସ୍ଥାନ ସୋମ ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ତାହା ପାଖରେ ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ। ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞରେ ପୂଜି ଏବଂ ମୋତେ ଚାହିଁ ତୁଷ୍ଟ କରି, ମୋ ଦୟାରେ, ମୁଁ ସଦା ସେଠି ଅବସ୍ଥିତ, ଜଗତର ଉପକାର ପାଇଁ ଚିରସ୍ଥାୟୀ; ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ ମଧ୍ୟ ସେଠି ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ କୁହାଯାଏ; ପରେ ଆଦିତ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ ବେଦମୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦା ପୂଜିତ। ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଅନ୍ୟ ରୂପରେ, ମୁଁ, ଶଙ୍କର ଓ ହରି ଦେଖାଯାନ୍ତି; ଏହିପରି ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ସଦା ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ।