ଏକ ସମୟର କଥା, ମହାର୍ଷିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟର ଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଏକ ମହା ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ । ସେହି ସମୟରେ, ସେଉଁଠି ଏକ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ । ସେ ଥିଲେ ବିଶ୍ୱରୂପ । ବିଶ୍ୱରୂପ ସେହି ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳକୁ ଆସି, ନିୟମିତ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଓ ତପସ୍ୟା ପାଳନ କରି, ସମସ୍ତ ଋଷିଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ମାନ୍ୟତା ଦେଲେ । ନମ୍ରତା ସହିତ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ମୋ ପ୍ରାର୍ଥନା ଅନୁସାରେ, ମୋ ତ ଭଲ ପାଇଁ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଜୟ୍ୟ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ କେମିତି ହେବେ? ଏହା କ’ଣ ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ଭବ?” ତେଣୁ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଉତ୍ତର ଦେଲେ— “ପ୍ରିୟ, ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଫଳ ମିଳେ । ତିନି ପ୍ରମୁଖ କାରଣ ମଧ୍ୟରୁ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଧାନ । କିନ୍ତୁ କେବଳ କାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ, କର୍ତ୍ତା, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ବୀଜ ମଧ୍ୟ କାରଣ ହିସାବରେ ଗ୍ରହଣୀୟ । ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ କାରଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ତେବେ ଫଳ ମିଳେ । ତେଣୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ । କାର୍ଯ୍ୟ ଦୁଇପ୍ରକାର— ଏହିଖଣ୍ଡରେ କରାଯାଉଥିବା, ଓ ଯାହା କରାଯାଇଛି । ଯାହା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତାହା ପାଇଁ ନିୟମିତ ଉପାୟ ଅନୁସରଣ କରିବା ଦରକାର । ଏହି ଉପାୟମାନଙ୍କ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହୁଏ । ଯେଉଁ ମନୋଭାବ ନେଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ସେଇ ମନୋଭାବ ନିଜେ କାରଣ ହୁଏ । ଫଳ ମଧ୍ୟ ଏହି ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ମିଳେ । ଯଦି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କିନ୍ତୁ ଇଚ୍ଛା ବିନା କରାଯାଏ, ତେବେ ତାହାର ଫଳ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର ହୁଏ । ସେହିପରି, ତପସ୍ୟା, ବ୍ରତ, ଦାନ, ଜପ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ, କର୍ତ୍ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଫଳ ଦେଇଥାଏ । ଇଚ୍ଛା ତିନିପ୍ରକାର— ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ, ତାମସିକ; ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାହାର ଫଳ ଏହି ଭାବରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ହୁଏ । ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାକୁ ନିଜ ଆଶା ଅନୁଯାୟୀ ଗଢିବା ଉଚିତ । ପରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦରକାର; ଫଳଦାତା ତାହାର ଫଳ ଦିଅନ୍ତି । କିନ୍ତୁ, କାର୍ଯ୍ୟର କୌଣସି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କର୍ତ୍ତା ନାହାନ୍ତି; ଜଣେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ଏହି ସ୍ୱଭାବ ଏବଂ ଅନ୍ୟ କାରଣ ସହିତ, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଆଦି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭେଦିତ ହୁଏ । ଯେପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତେଣୁ ତାହାର ଫଳ ମଧ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ମିଳେ । କାର୍ଯ୍ୟ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷର କାରଣ । ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବରେ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷକୁ ଦେଇଥାଏ; ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ଫଳ ଦେଇଥାଏ । ଦ୍ରବ୍ୟ ଏକ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ତାହା ବିଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ । କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ତାହାର ଫଳ ଭୋଗ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭାବ ପ୍ରଧାନ । ତେଣୁ ନିଜ ଭାବ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଆପଣ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଇବେ । ବିଶ୍ୱରୂପ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଭାବ ଅନ୍ଧକାରମୟ ଥିଲା । ଏହି ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯାହାକି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ ହେଲେ । ମହାର୍ଷିମାନେ ଏହା ଦେଖି ବାରମ୍ବାର ତାଙ୍କୁ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ବିଶ୍ୱରୂପ ନିଜ କ୍ରୋଧ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଏକ ଭୟାନକ ଗର୍ତ୍ତ ଓ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିରେ କଲେ । ନିଜକୁ ହୃଦୟର ଗୁହାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଦେହ ଭାବି ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାବେଳେ ଏକ ଦେହହୀନ ସ୍ୱର ଶୁଣିଲେ— “ଯଦି ମୁଣ୍ଡ ଝଟା ନଥିଲେ, ସେ ବୃତ୍ର ନୁହେଁ; ବିଶ୍ୱରୂପ ନିଜକୁ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିରେ ଆର୍ପଣ କରିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାହା ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା ।” ସେଉଁଠି ସେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଭାରୁଣ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ହେଲେ; ନିଜକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, କେବଳ ଝଟା ଆର୍ପଣ କଲେ; ଏହି ଅପରାଧ ରୁ ବୃତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ବେଦରେ ତାଙ୍କୁ ବୃତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେ ମଧ୍ୟ ପାପୀ ହେଲେ; କିଏ ଏହି ଭୟଙ୍କର ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମହିମା ଜାଣିପାରିବ? ଯିଏ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅସଙ୍ଗ ରହନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ‘ନିବୃତ୍ତ’ ବୋଲି ମହାର୍ଷିମାନେ ସ୍ତୁତି କଲେ । ପରେ ସେମାନେ ଭୀମ ଭଗବାନ୍ଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ନିଜ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ; ବିଶ୍ୱରୂପ ତ ଅପରିମିତ ଶକ୍ତି ଓ ଭୟଙ୍କର ଦେହ ନେଇ ରହିଗଲେ । ନିଜକୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବି ଧ୍ୟାନ କରି, ସେ ନିଜକୁ ଆର୍ପଣ କଲେ; ଏହିଠାରୁ ଭୀମେଶ୍ଵର ଦେବ ପୁରାଣରେ ବିଶିଷ୍ଟ ହେଲେ । ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଦାନ କଲେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଯିଏ ଭୀମ ରୂପୀ ଦେବାଦିଦେବ ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ଏହି କଥା ଶୁଣିବେ କିମ୍ବା ପାଠ କରିବେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ ଓ ଚରଣ ସ୍ମରଣ କରି ମୋକ୍ଷ ପାଇବେ । ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ସଦା ସମସ୍ତ ପାପ ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି ଓ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାନ୍ତି, ବିଶେଷକରି ଯେଉଁଠି ସେ ସାଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି । ଯିଏ ଗୋଦାବରୀ ଓ ସାଗର ସଂଗମରେ ସ୍ନାନ କରି, ଶୁଭ କର୍ମ କରି, ଦେହ ବିଦାୟ ନେଇଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଭୟଙ୍କର ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର ହୁଏ ଓ ପୁରାତନ ପତିଙ୍କ ନଗରକୁ ଯାଏ । ଯାହାକୁ ବେଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ କରିବା ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ପୂଜିବା କୁହାଯାଏ, ସେଇ ଭୀମନାଥ; ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଆଉ ଦୁଃଖମୟ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁରେ ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ । ଏପରି ଏହି ସମୟରେ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁ ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେଇ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ଜଳପତିଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଥିଲେ । ସମସ୍ତ ମୁନି, ମରୁତ୍, ଦେବତାମାନେ ସେଉଁଠି ଏଉଁ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ । ବସିଷ୍ଠ, ଜାବାଲି, ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ, କ୍ରତୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ଦକ୍ଷ, ମାରୀଚି, ବୈଷ୍ଣବ, ଶତତପ, ଶୌନକ, ଦେବରତ, ଭୃଗୁ, ଅଗ୍ନିବେଷ୍ୟ, ଅତ୍ରି, ମାରୀଚି, ସୁଧୂତ, ପାପ, ମନୁ, ଗୌତମ ଓ କୌଶିକ, ତୁମ୍ବୁରୁ, ପର୍ବତ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ପିପ୍ପଳାଦ, ଗାଲବ, ଯୋଗନିଷ୍ଠ, ସବମଦ, ଅଙ୍ଗିରସ, ଭାର୍ଗବ, ଏବଂ ବେଦ, ସ୍ମୃତି ଓ ପୁରାଣ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ ଅନେକ ଋଷିମାନେ ଦିବ୍ୟ ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଯାଇଥିଲେ ।