ସେ ଦିନ, ଦେବୀଙ୍କ ଏକ ଅତି ଦିବ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ସେବେନ୍ ଋଷିମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀମାନେ, ଅରୁଣ୍ଧତୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ସମେତ ଏକଠା ହେଲେ। ଦେବୀ କହିଲେ, “ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀମାନେ ଏଠାରେ ଆଣନ୍ତୁ, ତାପରେ ମୁଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି।” ଏହା ପରେ, ଦେବୀ ନିଜକୁ ଅତି ସାନା କରି, ସେ ସବୁଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ହେବାକୁ ଚାହିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଋଷିମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀମାନେ ଘେରି ରଖିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଦେବୀ ଗଂଗା ଏଠାରେ ଆଣି ଆସି, ସେ ସାତଟି ଧାରାରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ଗୌତମୀ ଗଂଗା, ସାତ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ, ସମୁଦ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚିଲା। ସେବେନ୍ ଋଷିମାନେ ନାମରେ ସାତଟି ଗଂଗା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଶ୍ରବଣ ଓ ପାଠ ଅତି ଶୁଭ ମନାଯାଏ। ଏଠାରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଯାହା କରାଯାଇଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ; ପାପ ଦୂର କରିବା, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ, ମନର ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ତିନି ଲୋକରେ ଏଠା ଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଋଷିମାନେ ଏକ ବଡ଼ ସମାବେଶ କଲେ, ଯାହାକୁ ଋଷିସତ୍ରମ୍ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସେବେନ୍ ଋଷି ଓ ନାରଦ କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଭୀମେଶ୍ୱର ଶିବ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏଠାରେ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଘଟଣା ଦେବତା, ଋଷି ଓ ପିତୃମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରିଥିଲେ; ଏହି ଶୁଭ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କୁହାଯାଏ। ନାରଦ, ସେବେନ୍ ଋଷି ଗଂଗାକୁ ସାତଟି ଧାରାରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ: ବାସିଷ୍ଠୀ, ଦାକ୍ଷିଣେୟୀ, ବୈଶ୍ୱାମିତ୍ରୀ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଧାରାଗୁଡିକ। ଅନ୍ୟ ଏକ ଭାଗକୁ ବାମଦେବୀ କୁହାଯାଏ, ମଧ୍ୟରେ ଗୌତମୀ ଅତି ଶୁଭ, ଅନ୍ୟ ଏକ ଭାରଦ୍ୱାଜୀ, ଏବଂ ଆଉ ଏକ ଆତ୍ରେୟୀ। ଏହିପରି ଜାମଦଗ୍ନୀ ନାମରେ ଏକ ଅଛି; ଏହିପରି ସାତ ଗଂଗା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ସେବେନ୍ ମହାତ୍ମା ଋଷି ଏଠାରେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଯଜ୍ଞ କଲେ। ଏଠାରେ ଏକ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ହେଲା; ଋଷିମାନେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଦେବମାନେଙ୍କ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ—ସେ ଥିଲେ ବିଶ୍ୱରୂପ। ସେ ଋଷିମାନେଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ଆସି, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ତପସ୍ୟା କରି, ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ଯଥାଯଥି ଆଦର ଦେଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—କିପରି ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଜୟ ହେବା ପରି ଏକ ପୁତ୍ର ମିଳିପାରିବ? ଏହିପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାତ୍ମା ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ କହିଲେ—ନିଜର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିଜର ଫଳ ମିଳେ, ତିନିଟି କାରଣ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ମନାଯାଏ। କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ବୀଜ ମଧ୍ୟ କାରଣ ଭାବରେ ମନାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରଜ୍ଞାମାନେ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଏକା କାରଣ ଭାବରେ ମନନ୍ତି ନାହିଁ। କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ କାରଣର ପ୍ରମାଣରେ ନିର୍ଭର କରେ; ଫଳ ଥିବା ନାଥିବା ଏହା ଅନୁଯାୟୀ ଦେଖାଯାଏ। ତେଣୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଫଳ ନିର୍ଭର କରେ। କାର୍ଯ୍ୟ ଦୁଇପ୍ରକାର: କରାଯାଉଥିବା ଓ କରାଯାଇଥିବା। ଯାହା କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଏ, ସେହି ଉପାୟ ହେଉଛି କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ। ଏହି ଉପାୟ ଦୁଇ ଦିଗରେ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନର କାରଣ ହୁଏ। ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାବେଳେ ଜନ ଯାହା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରିଥାଏ, ସେହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କାରଣ ହେଉଛି। ଫଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ମିଳେ; ଯଦି କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନାଥିଲେ, ତେବେ ଫଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଅନ୍ୟରୂପ ହୁଏ। ତେଣୁ ତପ, ନିୟମ, ଦାନ, ପାଠ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ତିନିପ୍ରକାର: ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ; ଫଳ କାର୍ଯ୍ୟର ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ମିଳେ। କାର୍ଯ୍ୟର ଅବସ୍ଥା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଅନେକ ପ୍ରକାର ହୁଏ; ତେଣୁ ପ୍ରଜ୍ଞାମାନେ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଗଢିବା ଉଚିତ। ପରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ଫଳଦାତା ଏହି ଫଳକୁ ଦେଇଥାଏ, ଯଦି ଫଳଭୋଗୀ ଫଳରେ ଲିନ ହୁଏ। କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କିଏ ନୁହେଁ; ଜନ ନିଜ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଏହିପରି, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ କାରଣ ସାତ୍ତ୍ୱ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ହୁଏ। ଯେପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ତେପରି ଫଳ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ; କାର୍ଯ୍ୟ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷର କାରଣ। ନିଜ ଭାବ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ, ମୁକ୍ତି କିମ୍ବା ବନ୍ଧନ ହୁଏ; ନିଜର କାର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ଏଠା ଓ ପରଲୋକରେ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଶୀଘ୍ର ଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଅନେକ ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଦ୍ରବ୍ୟ ଏକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭାବ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ଦେଖାଯାଏ। କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଫଳ ଭୋଗ କରିବାରେ ଭାବ ପ୍ରଧାନ; ନିଜ ଭାବ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କର, ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱରୂପ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କଲେ, ତାମସିକ ଭାବ ଅନୁସରିଲେ। ସେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ ହେବା ପରି ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ମୁଖ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଦେଖି, ପୁନଃପୁନି ତାଙ୍କୁ ବାଧା ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ନିଜ ରୋଷ ଅନୁଯାୟୀ, ସେ ଭୟଙ୍କର ତଳ ଓ ଭୟଭୀତ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିରେ ତାହା କଲେ। ନିଜକୁ ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ ହୃଦୟର ଗୁହାରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଲେ, ଏକ ଶରୀରହୀନ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ। ସେ ବିନା ଜଟାରେ ବୃତ୍ର ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲେ ନାହିଁ; ବିଶ୍ୱରୂପ ନିଜକୁ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଫଳ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ସେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଭାରୁଣ, ସମସ୍ତ ହେଲେ; ନିଜକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, କେବଳ ଜଟା ଅର୍ପଣ କଲେ, ଏଠାରୁ ପାପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ବେଦରେ ସେ ବୃତ୍ର କୁହାଯାଏ, ଏହିପରି ସେ ପାପୀ ମଧ୍ୟ ହେଲେ; କିଏ ଏହି ଭୟଙ୍କର ବିଶ୍ୱନାଥଙ୍କ ମହିମାକୁ ଜାଣିପାରିବ? ଯେଉଁ ନିଜର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରି, ଲଗ୍ନ ନୁହେଁ—ଏହି କଥା ପ୍ରକାଶ ହେଲା, ମହା ଋଷିମାନେ ଭୀମଙ୍କୁ ‘ନିର୍ବାଣ’ ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ଭୀମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସମସ୍ତ ଋଷି ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ; ବିଶ୍ୱରୂପ ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦୃଷ୍ୟ ରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ। ନିଜକୁ ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ; ଏହିପରି ଭୀମେଶ୍ୱର ଦେବ ପୁରାଣରେ ପ୍ରଶଂସିତ।