ଏହି ଉତ୍କଳିତ ଉପାଖ୍ୟାନରେ, ରତ୍ନର ନାଥ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—“ମୁଁ ଯଦି ଗଙ୍ଗା ଦେବୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ନଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଧର୍ମର ଉଲ୍ଲଂଘନ ହେବ। ଏକ ମହାନ ଆତ୍ମା ଆସିଲେ ଯେଉଁ ଜଣେ ଭ୍ରମରେ ତାଙ୍କୁ ଚାଲି ନଯାଏ, ସେ ଅପରାଧୀ।” ଏପରି ଅପରାଧୀଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଲୋକରେ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ ରକ୍ଷାକାରୀ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଭାବନା କରି, ରତ୍ନର ନାଥ ଦେହଧାରୀ ହୋଇ, ନମ୍ରତା ଓ ହାତ ଜୋଡି ଗଙ୍ଗା ଦେବୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରିଲେ। ସେ କହିଲେ—“ପାଣି ଯେଉଁଠି ଥାଉ, ତଳଭୂମି, ପୃଥିବୀ କିମ୍ବା ଆକାଶ, ଏଠି ମୋ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କର; ଏଠି ଆଉ କିଛି କହିବି ନାହିଁ। ମୋ ଭିତରେ ରତ୍ନ, ଅମୃତ, ପର୍ବତ, ରାକ୍ଷସ ଓ ଅସୁର ଅଛନ୍ତି; ଏହି ଭୟଙ୍କର ଜନ୍ତୁମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମୁଁ ଉଠାଇ ରଖିଛି। ମୋ ଭିତରେ ବିଷ୍ଣୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ସଦା ଶୟନ କରନ୍ତି; ଚଳନଶୀଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ କିଛି ମୋ ପାଇଁ ଅସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଜଣେ ଅଭିମାନରେ ଏକ ମହାନ ଆତ୍ମା ଆସିଲେ ଉଠି ସ୍ୱାଗତ କରି ନାହିଁ, ସେ ଧର୍ମ ରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇ ନରକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ମୁଁ ଏହି ଜନ୍ତୁମାନେ ଉଠାଇ ରଖିବାରେ କୌଣସି କ୍ଲାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରୁ ନାହିଁ, ଏକମାତ୍ର ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜୟ ଛଡି; ତୁମେ ତୁମର ମହାନତାରେ ଏମାନେ ଠାରୁ ଉପରେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ଗଙ୍ଗା ଦେବୀ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି: ସମତା ଓ ଏକତାରେ ମୋ ସହିତ ଆସ; ମୁଁ ଅନେକ ରୂପରେ ତୁମ ସହିତ ଏକତା କରିପାରିବି ନାହିଁ। ଦେବୀ, ତୁମେ ମୋ ସହିତ ଏକତାରେ ଆସିବା; ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଏକତା କରିବି, ଅନ୍ୟ ଭାବେ ନୁହେଁ। ଗଙ୍ଗା, ତୁମେ ଅନେକ ରୂପରେ ଆସିଲେ, ତେବେ ଏହା ଭଲଭାବି ଚିନ୍ତା କର।" ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଜଳର ନାଥଙ୍କୁ ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗା ଦେବୀ କହିଲେ: “ମୋ କଥା ଅନୁଯାୟୀ କର।” ଦେବୀ ଆଉ କହିଲେ—“ଅରୁଣ୍ଧତୀ ଆଦି ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ସମସ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ସେମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀମାନେ ଏଠି ଆଣ; ତେବେ ମୁଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି।” ଦେବୀ ଏହା କହି, ନିଜକୁ ଛୋଟ କରି ଏକତାରେ ଯୋଗ ଦେବାକୁ ଚାହିଲେ; ଏପରି କହି, ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲେ। ଗଙ୍ଗା ଦେବୀ ଏଠି ଆସି, ସପ୍ତ ଧାରାରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲେ; ଏହି ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗା, ସପ୍ତ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ, ସମୁଦ୍ରକୁ ଗଲେ। ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ନାମରେ ସପ୍ତ ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ସେଠି ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଶୁଣିବା, ପାଠ କରିବା ସମସ୍ତ ଶୁଭକର। ଏଠି ଭକ୍ତି ସହ କିଛି କରିବାକୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ; ତିନି ଲୋକରେ ଏହିଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତୀର୍ଥ ନାହିଁ—ପାପ ନାଶ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ, ମନର ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ। ଏଠି ଋଷିମାନେ ଏକ ମହାସଭା—‘ଋଷିସତ୍ତ୍ରମ୍’—କରିଥିଲେ, ସପ୍ତ ଋଷି ଓ ନାରଦ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ଭୀମେଶ୍ୱର ଶିବ ଉପସ୍ଥିତ। ଏଠି ମୁଁ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କାହାଣୀ କହିବି, ଯାହା ଦେବତା, ଋଷି ଓ ପିତୃମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; ଆପଣ ଏହି ଶୁଭ ଉପାଖ୍ୟାନକୁ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଯାହା ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ନାରଦ, ସପ୍ତ ଋଷି ଗଙ୍ଗାକୁ ସପ୍ତ ଧାରାରେ ବିଭକ୍ତ କରିଥିଲେ: ବାସିଷ୍ଠୀ, ଦାକ୍ଷିଣେୟୀ, ବୈଶ୍ୱାମିତ୍ରୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ। ଅନ୍ୟ ଏକ ଭାଗ ଭାମଦେବୀ, ମଧ୍ୟରେ ଶୁଭ ଗୌତମୀ, ଏକ ଭାରଦ୍ୱାଜୀ, ଆଉ ଏକ ଆତ୍ରେୟୀ। ଏଭଳି ଜାମଦଗ୍ନୀ ଭାଗ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏହି ଭାବେ ସପ୍ତ ଗଙ୍ଗା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଏଠି ସପ୍ତ ମହାନ ଋଷିମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ବିଦି ଦେଇ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ସେଠି ଏକ ମହା ଯଜ୍ଞ ହେବାକୁ ଯାଉଥିଲା, ଋଷିମାନେ ସତ୍ୟ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ, ଏହି ସ୍ଥଳରେ ଦେବତାଙ୍କର ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେ, ଭିଶ୍ୱରୂପ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଋଷିମାନେ କରୁଥିବା ଯଜ୍ଞକୁ ଆସିଲେ। ସେ ନିୟମ ଓ ତପସ୍ୟା ଅନୁସରଣ କରି, ନମ୍ରତା ସହ ଏକେକ ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ସେ କହିଲେ—“ମୋ ପାଇଁ ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ, କିପରି ମାନେ—ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା—ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁତ୍ର ମୋ ପାଇଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ, ଯେଉଁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଜୟ ହେବେ, ଏବଂ ଯାହା ମୋ ଇଚ୍ଛା ଓ ମଙ୍ଗଳ ଅନୁଯାୟୀ।” ତାପରେ, ବିଶାଳ ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିଶାଳୀ ବୈଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—“ପ୍ରିୟ, ବିଭିନ୍ନ ଫଳ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ; ତିନି ଉତ୍ପାଦକ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଧାନ ଉତ୍ପାଦକ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ପରେ, କର୍ତ୍ତା ଉତ୍ପାଦକ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି—ପଦାର୍ଥ ଓ ବୀଜ; କିନ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମାନେ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଏକମାତ୍ର ଉତ୍ପାଦକ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। କାର୍ଯ୍ୟର ଉତ୍ପାଦକତା ଉତ୍ପାଦକ ଯଥେଷ୍ଟ ଅଛି କି ନାହିଁ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ଫଳ ଅଛି କି ନାହିଁ ଏହି ଅନୁସାରେ ଦେଖାଯାଏ। ତେଣୁ, ଫଳ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। କାର୍ଯ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ଏହା କରାଯାଉଛି ଓ ଏହା କରାଯାଇଛି। ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଉଦ୍ଧିଷ୍ଟ, ତାହା ପାଇଁ ଯେଉଁ ଉପାୟ ଦିଆଯାଇଛି, ତାହା ଉପାୟ। ସେହି ଉପାୟର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦୁଇ ଦିଗରେ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳତାର ଉତ୍ପାଦକ। ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ସମୟରେ ଯେଉଁ ଭାବ ରଖି, ସେଉଁ ଭାବ ଉତ୍ପାଦକ ହୁଏ। କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଉଦ୍ଧିଷ୍ଟ ଭାବ ସହିତ ଅନୁସୂତି ରଖିଥାଏ। ଯଦି ଜଣେ ନିୟମାନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଭାବ ନାହିଁ, ତେବେ ସମସ୍ତ ଫଳ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ମିଳିଥାଏ, ଭାବ ଅନୁସାରେ। ତେଣୁ, ତପ, ନିୟମ, ଦାନ, ପାଠ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବ ଅନୁସାରେ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏହିପରି, ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବ ଅନୁସାରେ ଦିଆଯାଏ। ଭାବ ତିନି ପ୍ରକାର: ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ; ଫଳ କାର୍ଯ୍ୟର ଭାବ ଅନୁସାରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। କାର୍ଯ୍ୟର ଅବସ୍ଥା ବିଭିନ୍ନ, ଭାବ ଅନୁସାରେ। ତେଣୁ, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଭାବ ଗଠନ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ, କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ; ଫଳଦାତା ସେହି ଭାବର ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଯଦି ଫଳ ଭୋଗ କରୁଥିବା ଜଣେ ତାହାରେ ଲିନ ଅଛନ୍ତି। ଏଠି କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ନାହିଁ; ଜଣେ ନିଜ ଭାବାନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ସେହି, ପଦାର୍ଥ ଓ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ପାଦକ ସହିତ, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ହୁଏ।