ଏହି ସଂସାରରେ ଯିଏ କୌଣସି ଭୌତିକ ସୁଖ ପାଇଁ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ଜୁଆରି କେବେ ଖୁସି ହୁଏ ନାହିଁ—ନ କେଉଁସି ଜଗତରେ, ନ ପରଲୋକରେ। ସେ ସବୁବେଳେ ଏଭଳି ଦେଖାଯାଏ: ଲଜ୍ଜାର ଅଗ୍ନିରେ ତାପିତ ମନ, ଧର୍ମ ହୀନ, ଆନନ୍ଦ ବିହୀନ, ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଦଗ୍ଧ, ଚିନ୍ତାରେ ଏପଟେ ସେପଟେ ଘୁରିବା। ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ ନିର୍ମଳ ଉପାର୍ଜନ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ଏଠାରେ କୃଷି, ପଶୁପାଳନ, ବ୍ୟବସାୟ—ଏହି ସବୁ କରିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ପ୍ରକାର ଠକେଇ ନହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ଠକେଇ ଦ୍ୱାରା ଧନ ଉପାର୍ଜନ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ କାର୍ମା ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ, ଧନ, ସୁଖ ଓ କୁଳରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଏକାଳରେ ବେଦରେ ମଧ୍ୟ ନିନ୍ଦା କରାଯାଇଛି, ତୁମ ପିତା ମଧ୍ୟ ଏହି ମତ ରଖିଥିଲେ। ତେଣୁ, ପ୍ରିୟ, ଆମେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ? ଯାହା ତୁମକୁ କୁହାଯାଇଛି, ତାହା ଅନୁସରଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ନିୟମ ଅଟଳ, ତାହାକୁ ଜାଣିବା ଓ ଅନୁସରଣ କରିବାରେ କିଏ ପ୍ରବୀଣ? ଏପରେ, ପୁରୋହିତଙ୍କର ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ସୁମତି କହିଲେ: "ପିତା, ପ୍ରମତି କେମିତି ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ପୁନଃ ପାଇପାରିବେ?" ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ମଧୁଛନ୍ଦ ଚିନ୍ତା କଲେ ଓ କହିଲେ: "ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଗୌତମୀ ନଦୀପାଖକୁ ଯାଅ। ସେଠାରେ ଶଙ୍କର, ଅଦିତି, ବରୁଣ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉପାସନା କର। ଏହା କଲେ ତୁମେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା।" ସୁମତି 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି ମନେ କରି, ଶୀଘ୍ର ଗଙ୍ଗା ତୀରକୁ ଗଲେ, ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ଏବଂ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରି ତପସ୍ୟା କଲେ। ସେ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ତପସ୍ୟା କରି, ଦେବତାଙ୍କ ହାତରୁ ବନ୍ଧିତ ପିତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କଲେ ଓ ପୁନଃ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କଲେ। ଶିବ ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଦୟାରେ ସେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ପୁଅ ଠାରୁ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ପୁନଃ ଲାଭ କଲେ, ଗାନ୍ଧର୍ବ ଜ୍ଞାନ ଅଧିଗ୍ରହଣ କଲେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହେଲେ। ଏହିଠାରେ ଶମ୍ଭୁ, ବୈଷ୍ଣବ ଓ ଉର୍ବଶୀ ତୀର୍ଥ ଏହି ଘଟଣା ପରେ କୈତବ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ନଦୀମାତାଙ୍କ କୃପାରେ ସେଠାରେ କ’ଣ ଲାଭ ହୁଏ ନାହିଁ? ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ କଲେ ବହୁ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ନାଶ ହୁଏ। ଏବେ ମୁଁ ସମୁଦ୍ର ତୀର୍ଥର କଥା କହିବି, ଯାହା ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ନାରଦ, ଏହି ମହତ୍ତ୍ୱ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ। ଗୌତମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ପାପ ନାଶିନୀ ଗଙ୍ଗା ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉପକାର ପାଇଁ ପୂର୍ବ ସମୁଦ୍ର ପାଖକୁ ଗଲେ। ଦେବୀ ନଦୀ, ଜଳକୁମ୍ଭରେ ଅବସ୍ଥିତ, ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଓ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ବହନ କରାଯାଇଥିଲେ। ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା ମାନବ ଲୋକକୁ ଆଣାଯାଇଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍ମରଣ କଲେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ସେ ବିଶିଷ୍ଟ ସମୁଦ୍ରକୁ ଦେଖି, ଗୁରୁ ଚିନ୍ତା କଲେ—ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ଲୋକପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ। ଯଦି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ସ୍ବାଗତ କରିବି ନାହିଁ, ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ ହେବ। ଯେ ମୂଢ଼ତାବଶତଃ ଏସା ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ସେବା କରେ ନାହିଁ, ସେ ଦୋଷୀ। ଏପରି ପାପୀ ପାଇଁ କୌଣସି ଲୋକରେ ରକ୍ଷକ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ମଣିର ନାଥ, ଦୈହିକ ଭାବେ ନମ୍ର ହୋଇ, ହସ୍ତ ଯୋଡି ଗଙ୍ଗା ଦେବୀଙ୍କୁ କହିଲେ: "ପୃଥିବୀ, ପାତାଳ, ଆକାଶ—ଯେଉଁଠାରେ ଜଳ ଅଛି, ସେ ମୋତେ ଏଠାରେ ପ୍ରବେଶ କର। ମୁଁ ଅଧିକ କିଛି କହିବି ନାହିଁ।" "ମୋ ଭିତରେ ରତ୍ନ, ଅମୃତ, ପର୍ବତ, ରାକ୍ଷସ ଓ ଅସୁର ଅଛନ୍ତି; ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁଁ ଧାରଣ କରେ। ମୋ ଭିତରେ ବିଷ୍ଣୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହ ନିତ୍ୟ ଶୟନ କରନ୍ତି। ଚଳ ଅଚଳ ମଧ୍ୟରେ ମୋ ପାଇଁ କିଛି ଅସମ୍ଭବ ନାହିଁ।" "ଏକ ମହାନ ଅତିଥି ଆସିଲେ ଯେଉଁ ଅଭିମାନବଶତଃ ଉଠି ସ୍ବାଗତ କରେ ନାହିଁ, ସେ ଧର୍ମ ହୀନ ହୁଏ ଓ ନରକ ପାଏ। ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତକୁ ବହନ କରି ଥିଲି, କେବଳ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହତ ହେବା ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କୌଣସି କ୍ଷୟ ମୁଁ ଅନୁଭବ କରିନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମହାନ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତେଣୁ ଏହି ମିଳନ ଚାହେଁ। ଗଙ୍ଗେ, ତୁମେ ସମତା ଓ ଏକତାରେ ମୋ ସହ ଆସ; ମୁଁ ଅନେକ ରୂପରେ ଏକତ୍ର ହେବାକୁ ସକ୍ଷମ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଏକତାରେ ଆସିବ; ଯଦି ଅନେକ ରୂପରେ ଆସ, ତେବେ ଏହି ବିଷୟ ଚିନ୍ତା କର।" ସମୁଦ୍ର ନାଥଙ୍କ ଏହି କଥାରେ, ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା, ଗୌତମୀ କହିଲେ: "ମୋ କଥା ଅନୁଯାୟୀ କର।" "ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ଗୃହଣୀମାନଙ୍କୁ, ଅରୁନ୍ଧତୀ ଆଦି ସହ, ସେମାନଙ୍କ ସ୍୵ାମୀମାନଙ୍କ ସହ ଏଠାକୁ ଆଣ; ତେବେ ମୁଁ ଏହି କାମ କରିବି।" "ମୁଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ ଧାରଣ କରି ତୁମ ସହ ଏକତ୍ର ହେବି।" ଏପରି କହି, ସମୁଦ୍ର ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ଗୃହଣୀମାନଙ୍କ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ଘିରିଗଲେ। ଦେବୀ ତାଙ୍କୁ ଆଣି, ଗଙ୍ଗାକୁ ସାତ ଧାରାରେ ବିଭାଜିତ କଲେ; ଏହି ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗା, ସାତ ଭାଗ ହୋଇ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଲେ। ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ନାମରେ ସାତ ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଶ୍ରବଣ, ପାଠନ ସବୁ ମଙ୍ଗଳକର। ଭକ୍ତି ଭାବରେ ସେଠାରେ ଯାହା କିଛି କରାଯାଏ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ଏହି ତୀର୍ଥ ତିନି ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଅପରିମିତ ପବିତ୍ର; ପାପ ନାଶ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ, ମନର ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି। ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଋଷିମାନେ, ଯାହା 'ଋଷିସତ୍ରମ୍' ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେଠାରେ ସପ୍ତ ଋଷି ଓ ନାରଦ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଏଉଁଠି ଭୀମେଶ୍ୱର ଶିବ ଅଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ମୁଁ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଘଟଣା କୁହିବି, ଯାହା ଦେବ, ଋଷି, ପିତୃମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; ଏହି ଶୁଭ ଗଥା ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ଶୁଣ। ଏଠାରେ ସପ୍ତ ଋଷି ଗଙ୍ଗାକୁ ସାତ ଧାରାରେ ବିଭାଜିତ କରିଥିଲେ: ବାସିଷ୍ଠୀ, ଦକ୍ଷିଣେୟୀ, ବୈଶ୍ୱାମିତ୍ରୀ, ବାମଦେବୀ, ମଧ୍ୟରେ ଶୁଭ ଗୌତମୀ, ଭାରଦ୍ୱାଜୀ, ଆତ୍ରେୟୀ, ଏବଂ ଜାମଦଗ୍ନୀ—ଏମିତି ସାତ ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମା ଋଷି ନିଜ ଇଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ।