ପ୍ରମତିଙ୍କ ରାଜ୍ୟ, ଧନ-ଦୌଲତ, ସେନା ଓ ସମସ୍ତ ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ସବୁ ଚିତ୍ରସେଣଙ୍କ ଅଧିନରେ ଚଲିଗଲା। ପ୍ରମତିଙ୍କ ପୁଅ ସୁମତି ଯଦିଓ ଛୁଆଁଥିଲେ, ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ପୁରୋହିତ ମଧୁଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ ଭାବିତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ କଥାରେ ପଚାରିଲେ, “ମୋ ପିତା କେଉଁ ପାପ କଲେ? ସେ ମହାମନା କେଉଁଠି ବନ୍ଧିତ ଅଛନ୍ତି? କିପରି ସେ ତାଙ୍କର ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିପାରିବେ? କିପରି ସେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବେ?” ସୁମତିଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଶୁଣି, ମଧୁଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ ମନେ ଚିନ୍ତା କରି କହିଲେ, “ତୁମର ପିତା ଦେବତାମାନଙ୍କ ଲୋକରେ ବନ୍ଧିତ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଛନ୍ତି। ଅନେକ ଚତୁରତା ଓ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ହରାଇଛନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଜୁଆର ମଣ୍ଡଳୀକୁ ଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଃଖର ଭାଗୀ ହୁଅନ୍ତି। ଜୁଆ, ମଦ୍ୟପାନ, ମାଂସଭୋଜନ ଏବଂ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଅପମୂଳକ, ରାଜକୁମାର। ପାପୀମାନେ ପାପସ୍ୱଭାବରେ ଜନ୍ମ ନିଅନ୍ତି। ଏହି ସବୁ ଦୁଃଖ, ପାପ ଓ ନରକର କାରଣ। ଯେଉଁମାନେ ଚତୁରତା, ଅସତ୍ୟ କଥା, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଉତ୍ତମ କୁଳକୁ ମଧ୍ୟ ଦୂଷିତ କରନ୍ତି—ତେବେ ଜୁଆଡିମାନେ ତ କିଛି ନୁହେଁ? ଜୁଆଡିଙ୍କ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ସଦା ଦୁଃଖିତ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ଜୁଆଡି ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ନାରୀଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୁଃଖ ପାଆନ୍ତି। ସେ ନିଜେ ଭାବେ—'ଏହି ସଂସାରରେ ମୋତେ ଚାଁଡି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପାପୀ ନାହିଁ'। ଏହି ଜଗତରେ ଯେଉଁ ଜୁଆଡିଙ୍କ ପାଖରେ କିଛି ଭୋଗ ନାହିଁ, ସେ କେବେ ଖୁସି ନୁହଁ, ଦୁଇ ଜଗତରେ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ। ସେ ସଦା ଏଭଳି—ଲଜ୍ଜାରେ ମନ ଦଗ୍ଧ, ଧର୍ମ ହୀନ, ଆନନ୍ଦ ହୀନ, ଅଭିମାନ ଦ୍ୱାରା ଦଗ୍ଧ, ଏକାକୀ ଘୁରୁଥାଏ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେଉଁ କାମ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ଚତୁରତା ନ ଥିଲେ ଭଲ; କୃଷି, ପଶୁପାଳନ, ବାଣିଜ୍ୟ କରିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ ଚତୁରତାରେ ନୁହଁ। ଯେଉଁମାନେ ଚତୁରତା ଦ୍ୱାରା ଧନ ଆର୍ଜନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ଉତ୍ତମ କୁଳରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ବେଦ ମଧ୍ୟରେ ନିନ୍ଦିତ; ତୁମେ ଯାହା ଶୁଣିଲ, ତାହା ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। ବିଧାତା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଥକୁ କେଉଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବ? ପୁରୋହିତଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ସୁମତି ପଚାରିଲେ, “ପିତା ପ୍ରମତି କଣ କଲେ ତେବେ ରାଜ୍ୟ ପୁଣି ପାଇପାରିବେ?” ମଧୁଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ ପୁନଃ ଚିନ୍ତା କରି କହିଲେ, “ପ୍ରିୟ, ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଯାଅ; ଶିବ, ଅଦିତି, ବରୁଣ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉପାସନା କର। ଏପରି କଲେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ।” ଏହା ଶୁଣି 'ଯେମିତି ଆଦେଶ' ବୋଲି ସୁମତି ତୁରନ୍ତ ଗଙ୍ଗାକୂଳକୁ ଗଲେ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ, ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ଏବଂ ନିୟମିତ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଧରି ତପସ୍ୟା କରି, ସେ ତାଙ୍କ ବନ୍ଧିତ ପିତାଙ୍କୁ ଦେବମାନଙ୍କ ନିକଟରୁ ମୁକ୍ତ କରିଲେ ଓ ପୁଣି ରାଜ୍ୟ ପାଇଲେ। ଶିବ ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ କୃପାରେ ପ୍ରମତି ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ପୁଅଙ୍କଠାରୁ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ପୁଣି ନେଲେ, ଗାନ୍ଧର୍ବ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ, ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହେଲେ। ଏହିଠାରୁ ଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଉର୍ବଶୀ ତୀର୍ଥ ଏକାଠି ହୋଇ କୈତବ ତୀର୍ଥ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଏଠାରେ ଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ନଦୀମାତାଙ୍କ କୃପାରେ କ'ଣ ଲାଭ ହୁଏ ନାହିଁ? ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଦାନ କଲେ ଅନେକ ପୁଣ୍ୟ, ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଓ ସମସ୍ତ ଅପମଙ୍ଗଳ ନାଶ ହୁଏ। ଏବେ ସମୁଦ୍ର ତୀର୍ଥର କଥା କୁହାଯାଉଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ନାରଦ, ଏହା ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ। ଗୌତମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ପାପ ନାଶିନୀ ଗଙ୍ଗା ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ସାଗରକୁ ଲୋକମାନଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ଯାଉଥିଲେ। ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା ଜଳକୁ କମଣ୍ଡଳୁରେ ଧରି, ମୁଁ ଏବଂ ଶିବ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା, ମୁଣ୍ଡରେ ଧରି ଆଣିଥିଲୁ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦ ପଦ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଦେବୀକୁ ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଣୁଷ୍ୟ ଲୋକକୁ ଆଣିଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍ମରଣ କଲେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ସମୁଦ୍ର ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ଗୁରୁ ଚିନ୍ତା କଲେ—'କଣ କରିବି?' ଏହି ଦେବୀ ସମସ୍ତ ଲୋକନାୟକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ। ଯଦି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖିବି, ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ ହେବ; ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ମହାପୁରୁଷ ଆସନ୍ତି, ସେଠି ଯଦି ମୁଁ ଯାଉନି, ତେବେ ମୁଁ ଦୋଷୀ। ଏପରି ପାପୀଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଇ ଜଗତରେ କୌଣସି ରକ୍ଷକ ନାହିଁ। ଏହିଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି, ରତ୍ନାଧିପତି ସମୁଦ୍ର ଦେବୀ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ନମ୍ରତାରେ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ—'ଏଇ ଜଳ ତଳେ, ପୃଥିବୀ ଉପରେ କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ଯେଉଁଠି ରହୁଛ, ତୁମେ ଏଠି ମୋ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କର; ଆଉ କିଛି କହିବି ନାହିଁ।' 'ମୋ ଭିତରେ ରତ୍ନ, ଅମୃତ, ପର୍ବତ, ରାକ୍ଷସ, ଅସୁର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅଛନ୍ତି। ମୁଁ ସେମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବହନ କରିଥାଏ। ମୋ ଭିତରେ ବିଷ୍ଣୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ସଦା ଶୟନ କରନ୍ତି; ଚଳନ-ଅଚଳ କିଛି ମୋ ପାଇଁ ଅସମ୍ଭବ ନୁହଁ।' 'ଯେଉଁଠାରେ ଅଭିମାନରେ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଆଗମନରେ ଉଠି ନ ଆସେ, ସେ ଧର୍ମରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୁଏ ଓ ନରକରେ ପଡ଼େ। ମୁଁ ସେମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟଙ୍କୁ ବହନ କରିବାରେ କେବେ ଥକିଯାଏ ନାହିଁ, କେବଳ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପିତାଯିବା ଛାଡ଼ି। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ତୁମ ମହତ୍ତ୍ୱରେ ଏହି ସବୁଠାରୁ ବଡ଼, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏପରି।' 'ମୁଁ କହୁଁଛି ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା—ତୁମେ ସମତା ଓ ଏକତାରେ ମୋ ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଉ; ମୁଁ ଅନେକ ରୂପରେ ତୁମ ସହ ଯୁକ୍ତ ହେବି ନାହିଁ। ଦେବୀ, ତୁମେ ମୋ ସହ ଏକତାରେ ଯୁକ୍ତ ହେବ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ସହ ଏକତାରେ ଯୁକ୍ତ ହେବି, ଅନ୍ୟଥା ନୁହଁ। ଗଙ୍ଗା, ଯଦି ତୁମେ ଅନେକ ରୂପରେ ଆସ, ତେବେ ଏହା ଭାବିବା ଉଚିତ।' ସମୁଦ୍ର ଦେବତା ଏଭଳି କହିଲେ, ତେବେ ଗୌତମୀ ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ତର ଦେଲେ—'ମୋ କଥା ଅନୁଯାୟୀ ଏହା କର।