ଏଭଳି, ବ୍ୟାପକ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ୍ନ ହୋଇ, ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ମନ୍ଦ ଉତ୍ସାହ ଏବଂ ନିଷ୍ପ୍ରଭ ଭାବରେ ପୃଥିବୀରେ ଅଚଳ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଲେ, ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ପଡ଼ି ଗଲେ। ଏହି ଭାବେ ଦିନ ଶେଷ ହେଲା, ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ ଉଦୟ ହେବା ସମୟରେ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀ ରାତିରେ, ବିଭୀଷଣ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ଏହାପରେ, ବିଧିମତେ ଯୋଗୀଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା କରି, ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରି, ବିଭୀଷଣ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ବିଭୀଷଣଙ୍କ ପୁଅ, ଯାହାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ବୈଭୀଷଣୀ, ଜଣେ ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଭୀଷଣ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ସେ ବ୍ୟାପାରୀଙ୍କୁ ଦେଖି କଥା କହିଲେ। ବ୍ୟାପାରୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁଅ ସମସ୍ତ କଥା ତାଙ୍କ ପିତା, ଲଙ୍କାପତି ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ। ବିଭୀଷଣ, ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁଅଙ୍କୁ କହିଲେ— “ମହାପ୍ରଭୁ ରାମାମୂର୍ତ୍ତି ମୋର ଗୁରୁ। ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ହନୁମାନ୍ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ଓ ମୋର ବନ୍ଧୁ; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମହାପାହାଡ଼ ଆଣାଯାଇଥିଲା। ଏହା ଦୀର୍ଘଦିନ ପୂର୍ବରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ କାର୍ଯ୍ୟପାଇଁ, ସମସ୍ତ ଔଷଧର ଆଶ୍ରୟ ହେଉଥିବା ଏହି ପାହାଡ଼କୁ ହନୁମାନ୍ ଆଣିଥିଲେ। ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ହନୁମାନ୍ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶଳ୍ୟକରଣୀ ଓ ମୃତସଞ୍ଜୀବନୀ ଆଣିଥିଲେ। ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଏହି ଘଟଣା ବିବରଣୀ ଦେଇ, ପୁଣି ପାହାଡ଼କୁ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଯାଇଥିଲେ। ଏବେ, ତୁମେ ସେ ଔଷଧ ଆଣି, ହୃଦୟରେ ରଖ, ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର; ତେବେ ଏହି ମହାମନା ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛିତ ସମସ୍ତ ଫଳ ପାଇବେ। ବୈଭୀଷଣୀ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଯିବାବେଳେ, ବିଶଳ୍ୟକରଣୀ ପୁଣି ଗୌତମୀ ତୀରେ ପଡ଼ିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଯୋଗୀଶ୍ୱର ହରି ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏହି ଔଷଧ ତୁରନ୍ତ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖା, ବିଳମ୍ବ କରନି; ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ଛଡ଼ା ତିନି ଲୋକରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ। ବିଭୀଷଣ ‘ଏହିପରି ହେଉ’ ବୋଲି କହି, ଏହି ଔଷଧ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ; ‘ଏହା ନିଅ’ ବୋଲି କହି, ପୁଅ ଗଛର ଏକ ଶାଖା କାଟିଲେ, ଏବଂ ବ୍ୟାପାରୀ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଓ ଉନ୍ନତ ଭାବରେ ସେ କାମ କଲେ। ଯେଉଁଠାରେ ସେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଗଛ ପଡ଼ିଥିଲା, ସେଠାରୁ ଏକ ଶାଖା ନେଇ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ରଖିଲେ; କେବଳ ସ୍ପର୍ଶ କରିଲେ ହିଁ, ସେ ତାଙ୍କ ନିଜ ଆକୃତି ପୁନଃ ପାଇଲେ। ପିତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବୈଭୀଷଣୀ, ମହାମନା ଭାବରେ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ଓ ଶାଖା ହୃଦୟରେ ରଖିଲେ। ତାପରେ ବ୍ୟାପାରୀଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପୁନଃ ଫେରିଲା, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସ୍ୱସ୍ଥ ହେଲେ; କାରଣ ରତ୍ନ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଔଷଧର ଶକ୍ତି କାହା ପାଇଁ ସହଜରେ ବୁଝିବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ସେଇ ଶାଖା ନେଇ, ଧର୍ମକୁ ମନେ କରି, ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଯୋଗୀଶ୍ୱର ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ବନ୍ଦନା କରି, ବ୍ୟାପାରୀ ଏହି ଶାଖା ସହିତ ପୁଣି ଯାତ୍ରା କଲେ, ବିଶାଳ ନଗରୀ ନୃପପୁରରେ ଘୁରିବା ଲାଗିଲେ। ସେଠାରେ ଏକ ମହାରାଜା ନାମକ ରାଜା ଥିଲେ, ବହୁତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଶାସକ; ତାଙ୍କ ପୁଅ ନଥିଲେ, କେବଳ ଏକ ଅନ୍ଧ ପୁଅ ଥିଲେ। ସେଇ ଝିଅ ତାଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ସନ୍ତାନ, ଏବଂ ସେମାନେ ଏହି ପ୍ରକାର ବ୍ରତ ନେଇଥିଲେ—ଦେବ, ଦାନବ, ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଯେଉଁଠାରେ ଯିଏ ହେଉନାହିଁ— ବୈଶ୍ୟ କିମ୍ବା ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମର ହେଉ, ଗୁଣୀ କିମ୍ବା ଅଗୁଣୀ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଫେରାଇଦେଇପାରିବେ, ସେଠାରେ ଏହି ଝିଅ ବିବାହ ଦେଯିବେ। ରାଜା ଘୋଷଣା କଲେ ଯେ, ଝିଅ ସହ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦେଯିବେ; ଏହି ଘୋଷଣା ଦିନ ରାତି ଏକ ବୈଶ୍ୟ ଶୁଣିଲେ ଓ କହିଲେ—‘ମୁଁ ରାଜକୁମାରୀଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଫେରାଇଦେବି, ନିଶ୍ଚୟ।’ ସେ ବୈଶ୍ୟକୁ ଦ୍ରୁତ ଧରି, ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ନେଇଆସିଲେ; କେବଳ ଏକ କାଠର ସ୍ପର୍ଶରେ, ରାଜାଙ୍କ ଝିଅଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପୁନଃ ଫେରିଲା। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଦେଖି, ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—‘ତୁମେ କିଏ?’ ବୈଶ୍ୟ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ରାଜାଙ୍କୁ କ୍ରମକ୍ରମେ କହିଲେ। ‘ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦେଇଥିବା ଅନୁଗ୍ରହ, ଧର୍ମ ଓ ତପସ୍ୟା, ଦାନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ହୋମ-ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା, ଦେବୀୟ ଔଷଧର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏପରି ଶକ୍ତି ପାଇଛି।’ ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ—‘ଅହା! କେତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି! ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଦେବତା ଅଟୁଟ୍ ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ଅନ୍ୟ କାହାରେ ଏପରି କ୍ଷମତା ରହିପାରିବ କି? ତେଣୁ ମୁଁ ମୋ ଝିଅ ସହ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦେଇଦେବି।’ ଏହିପରି ଭାବି, ରାଜା ଝିଅ ଓ ରାଜ୍ୟ ଦେଇ, ସ୍ଵେଚ୍ଛାରେ ଅନ୍ୟତରେ ଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶୀଘ୍ର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ‘ବନ୍ଧୁ ଛଡ଼ା ରାଜ୍ୟ ନାହିଁ; ବନ୍ଧୁ ଛଡ଼ା ସଉଖ୍ୟ ନାହିଁ।’ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି, ବୈଶ୍ୟପୁତ୍ର ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ପୃଥିବୀରେ ମହାନ୍ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହି ଲକ୍ଷଣରେ ପରିଚିତ—ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ସଦା ଦୟାରେ ଭରିଥାଏ, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ କ୍ଷମା ଜନାନ୍ତି। ମହାରାଜ ମଣିକୁଣ୍ଡଳ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ; ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଏକଦିନ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୌତମଙ୍କୁ ଭେଟିଲେ। ମଣିକୁଣ୍ଡଳ, ଦୁଷ୍ଟ ଜୁଆଡିମାନେ ଠାରୁ ସମ୍ପତ୍ତି ହରାଇ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବନ୍ଧୁକୁ ନେଇ, ତାଙ୍କୁ ଆଦର ଦେଲେ, ଧର୍ମରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବାରୁ। ସେ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମର ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରିବାକୁ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରାଇଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତାଙ୍କ ପରିବାର, ନିଜ ଦେଶର ବୈଶ୍ୟମାନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆତ୍ମୀୟ ଓ କୌଶିକ ଆଦି ବୃଦ୍ଧମାନେ ସହିତ, ଯୋଗୀଶ୍ୱରଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା ଓ ଯଜ୍ଞ କରି, ସେ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ସେଠାରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ‘ମୃତସଞ୍ଜୀବନୀ’, ଦୃଷ୍ଟି ଦାନ ସ୍ଥଳୀ, ଯୋଗୀଶ୍ୱର ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା; କେବଳ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ମନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସମସ୍ତ କୁକ୍ରିୟା ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଉର୍ବଶୀ ନାମକ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ମହାଦେବ ଓ ବାସୁଦେବଙ୍କ ପୂଜା ଓ ଏଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଏଠାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ମହାଦେବ ଓ ଶାର୍ଙ୍ଗଧନ୍ୱୀ ହରି ବସିଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ପ୍ରମତି ନାମକ ଏକ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଜା ଥିଲେ।