ଗୌତମ ଚିନ୍ତା କରି, ମୁହଁରେ ହାସି ସହିତ ତାଙ୍କ ମୁକୁତ ଝୁଲିଥିବା କାଣ ଦ୍ୱାରା ମଣିମୟ ଆଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧି, କହିଲେ, "ନିଶ୍ଚୟ, ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାରରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉନ୍ନତି କରନ୍ତି।" ସେ କହିଲେ, "ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ବୃଦ୍ଧି, ସଉଖ୍ୟ ଓ ଇଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁ ଲାଭ କରନ୍ତି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଏହି ସଂସାରରେ ଧର୍ମିକ ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି।" ତେଣୁ ସେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ଏହି ଧର୍ମର କଣ ଉପକାର, ଯାହାର ଫଳ ମାତ୍ର ଦୁଃଖ?" ଏହାପରେ ବଣିକ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ନୁହେଁ, ସଉଖ୍ୟ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଅଛି; ପାପରେ ଦୁଃଖ, ଭୟ, ଶୋକ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ କ୍ଲେଶ ଅଛି। ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ ଅଛି, ସେଠାରେ ମୋକ୍ଷ ଅଛି; ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନି।" ଏହିପରି ତର୍କ ହେଉଥିବା ବେଳେ ଦୁଇଝଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ ହେଲା; ଯିଏ ପ୍ରମାଣ ଦେବେ, ସେ ଅନ୍ୟର ସମ୍ପତ୍ତି ଲାଭ କରିବ। ସେମାନେ ଚିନ୍ତା କଲେ, "ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ମଧ୍ୟରେ କାହାର ଶକ୍ତି ବେଶି? ଏହି ସଂସାରରେ ବେଦ ପରମ ଓ ଧର୍ମରୁ ସଉଖ୍ୟ ମିଳେ।" ଏପରି ତର୍କ କରି ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ପୃଥିବୀରେ ଧର୍ମ ନିକଟରେ ବେଶି ଶକ୍ତି, କି ଅଧର୍ମର?" ସେମାନେ ଚାହିଲେ ଯେ, "ଯାହା ଯଥାର୍ଥ ଘଟିଛି, ତାହିଁ କହନ୍ତୁ।" ଏହାପରେ ଧର୍ମାନୁସରଣ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, "ଧର୍ମୀୟମାନେ ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି; ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପୀମାନେ ସଉଖ୍ୟ ପାଆନ୍ତି।" ଏହି ବିବାଦରେ ସମସ୍ତ ଧନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମିଳିଲା। ମଣିମାନ୍, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରଥମ, ପୁଣି ଧର୍ମର ସ୍ତୁତି କଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଣିମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "କାହିଁକି ତୁମେ ଧର୍ମର ସ୍ତୁତି କରୁଛ?" ବଣିକ କହିଲେ, "ଯାହା ହେଉ, ଠିକ ଅଛି।" ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁଣି କହିଲେ, "ମୁଁ ଧନ ଜିତିଛି, ବଣିକ; ତୁମେ ଲଜ୍ଜା ବିନା କାହିଁକି କହୁଛ? ମୋ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ଜିତାଯାଇଛି, କାରଣ ମୁଁ ମୋ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି।" ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବଣିକ ହସି କହିଲେ, "ଯେପରି ଧାନ ମଧ୍ୟରେ ଚିଁଡା ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଉଇ, ସେପରି ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମ ନାହାନ୍ତି ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତେଣୁ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅପରାଧୀ।" "ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମ ପ୍ରଥମ; ତାପରେ ଧନ, କାମ। ତେଣୁ ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧର୍ମ ମୋ ସହ ଅଛିବା ବେଳେ କିପରି କହିପାରିବ ଯେ ମୁଁ ହାରିଛି?" ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଣିକଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଆମର ଶର୍ତ୍ତ ହାତରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହେଉ।" ବଣିକ ସମ୍ମତି ଦେଲେ, ଦୁଇଝଣ ଆଉଥରେ ଲୋକଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଘୋଷଣା କଲେ, "ମୁଁ ଜିତିଛି," ଏବଂ ତାଙ୍କ ହାତ କାଟି ଦେଲେ। ପଛରୁ ପଚାରିଲେ, "ଧର୍ମକୁ କିପରି ଦେଖୁଛ?" ଏହି ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜରେ ବଣିକ କହିଲେ, "ମୁଁ ଧର୍ମକୁ ସର୍ବୋପରି ମନେ କରେ, ମୃତ୍ୟୁ ଗଳାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ମା, ବାପା, ବନ୍ଧୁ, ଆତ୍ମୀୟଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଧର୍ମ ମାନବ ଦେହୀର ସତ୍ୟ ସଙ୍ଗୀ।" ଏହିପରି ବିବାଦ ଚାଲିଥିଲା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧନୀ ହେଲେ, ବଣିକ ନିଜ ଧନ ଓ ହାତ ହରାଇ, ଦରିଦ୍ର ହେଲେ। ଏଭଳି ଆବସ୍ଥାରେ ସେମାନେ ଗଙ୍ଗା ତୀରକୁ, ଯୋଗୀଶ୍ୱର ହରିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆସିଲେ। ସଂଯୋଗବଶତଃ, ଦୁଇଝଣ ପୁଣି ଆପସରେ କଥା ହେଲେ। ବଣିକ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯୋଗୀଶ୍ୱରଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କେବଳ ଧର୍ମର ସ୍ତୁତି କଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂଷ୍ଟ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି କହିଲେ, "ତୁମର ଧନ ଗଲା, ହାତ କଟିଗଲା, ବଞ୍ଚିଛ କେବଳ ଗୁଣରେ। ଅନ୍ୟ କିଛି କହିଲେ, ମୁଁ ତୁମର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେବି।" ବଣିକ ହସି, ସରଳ ଭାବେ ଗୌତମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଧର୍ମକୁ ସର୍ବୋପରି ମନେ କରେ; ତୁମେ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ କର। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ଦେବ, ବେଦ, ଧର୍ମ, ଜନାର୍ଦନ—ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ।" "ଯିଏ ଏହାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରେ, ସେ ଅପରାଧୀ; ଏପରି ପାପୀକୁ ଛୁଅ ଯିଏ ଦୁଷ୍ଟ, ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ କରେ, ସେକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାଉଚିତ।" ରୂଷ୍ଟ ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, "ଯଦି ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରଶଂସା କର, ତେବେ ଏଇବାର ଆମର ଶର୍ତ୍ତ ଜୀବନ ପାଇଁ ହେଉ।" ଗୌତମ ଏପରି କହିବା ପରେ ବଣିକ କହିଲେ, "ଯାହା ହେଉ।" ଦୁଇଝଣ ପୁଣି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ, ଏବଂ ଲୋକମାନେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଯୋଗୀଶ୍ୱରଙ୍କ ସମ୍ନାରେ, ଗଙ୍ଗାର ଦକ୍ଷିଣ ତୀରେ, ଗୌତମ ବଣିକଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଉଖଳିଦେଲେ ଏବଂ କହିଲେ, "ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ସଦା ପ୍ରଶଂସା କରି, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛ; ଧନ ହରାଇଛ, ଚକ୍ଷୁ ଗଲା, ମୃଦୁ ହାତ ଚିରିଗଲା। ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା, ବନ୍ଧୁ; ମୁଁ ଯାଉଛି, ଆଉ କିଛି ଅନ୍ୟ କଥାରେ ଏପରି କହିନିଅ।" ସେ ଚାଲିଗଲାପରେ ବଣିକ ମନେ ଚିନ୍ତା କଲେ, "ହାୟ, ମୋ ଉପରେ କେତେ ବିପଦ ଆସିଲା, ହେ ହରି, ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ଧର୍ମରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲି।" ଏଠାରେ ସେ ବଣିକଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦରିଦ୍ର, ହାତ ହୀନ, ଅନ୍ଧ, ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ, ତଥାପି ଧର୍ମକୁ ମନେ କରୁଥିଲେ। ନିଜ ମନରେ ବହୁ ପ୍ରକାର ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା, ସେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଓ ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହି, ଦୁଃଖର ସାଗରେ ଡୁବିଥିଲେ। ଏଭଳି ଦିନ ଶେଷ ହେଲା, ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହେଲା, ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀ ରାତିରେ ବିଭୀଷଣ ସେଠାରେ ଆସିଲେ। ଯଥାବିଧି ଯୋଗୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରି, ବିଭୀଷଣ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଆସିଲେ। ବିଭୀଷଣଙ୍କ ପୁଅ, ବିଶ୍ରୁତ ଭାବେ ଭୈଭୀଷଣି, ଆଉ ଏକ ବିଭୀଷଣ ରୂପେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଧର୍ମିକ ବଣିକଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ। ସେ ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଘଟଣା ତାଙ୍କ ପିତା ଲଙ୍କାଧୀଶ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ; ବିଭୀଷଣ ପୁଅଙ୍କ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଦେଖି ଖୁସି ହେଲେ। ସେ କହିଲେ, "ମହାନ୍ୟ ରାମ ମୋ ପ୍ରଭୁ, ହନୁମାନ ତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁ ଓ ମୋ ବନ୍ଧୁ; ହନୁମାନ ଏହି ମହାପର୍ବତ ଆଣିଥିଲେ। ପୂର୍ବେ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ସେ ପର୍ବତ ଔଷଧର ଆଶ୍ରୟ ହୋଇ, ଆବଶ୍ୟକତା କାଳରେ ହିମବତକୁ ଆଣିଥିଲେ। ସେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ହୋଇ, ବିଶଳ୍ୟକରଣୀ ଓ ମୃତସଞ୍ଜୀବନୀ ଆଣିଥିଲେ, ଅକ୍ଷୟ କାର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ରାମ ପାଇଁ। କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ସେ ଖବର ଦେଇ, ପୁଣି ସେହି ପର୍ବତକୁ ଦେବପର୍ବତକୁ ଫେରାଇଦେଲେ। ସେହି ଔଷଧ ଆଣ, ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବଣିକଙ୍କ ହୃଦୟରେ ରଖ; ତେବେ ସେ ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧ ଏହି ନିକୃଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିବ।