ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ପୁତ୍ର ନିଜେ ଧନ ଉପାର୍ଜନ କରି, ସେ ଧନ ନିଜ ପିତା କିମ୍ବା ଆପ୍ତଜନଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ; ସେହି ପୁତ୍ରକୁ ଏକ ସତ୍ୟ ପୁତ୍ର ଭାବରେ ଗଣାଯିବ, ଅନ୍ୟଥା ମାତ୍ର ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପୁତ୍ର ଅଟେ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠୀ ଲୋଭ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୃଦୟରେ ଏହି କଥାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ନିଜ ରତ୍ନ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେ ନିଜ ଧନ ଗୌତମଙ୍କୁ ଦେଇ, ଏହି ଧନ ନେଇ ଦୁଇଜଣ ଇଚ୍ଛାମୁଯାଁ ଭାବରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦେଶରେ ଭ୍ରମଣ କରିଲେ। ଶ୍ରେଷ୍ଠୀ କହିଲେ, “ଆମେ ଧନ ଓ ଧନ-ଐଶ୍ୱର୍ୟ ନେଇ ପଛେ ଘରକୁ ଫେରିବା।” ଶ୍ରେଷ୍ଠୀ ସତ୍ୟ କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚତୁର ଓ ଧୈର୍ୟ ହୀନ ଥିଲେ। ଶ୍ରେଷ୍ଠୀ ଅପବିତ୍ର ଚିତ୍ତ ଓ ଭାବରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପରିଚୟ ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ; ଦୁଇଜଣ ଏକାପର ଜନ୍ମର ବିଷୟରେ ଅଜ୍ଞାତ ଥିଲେ, ଏକାପରକୁ ଉପାଦ୍ରେଶ କରୁଥିଲେ। ଦୁଇଜଣ ଧନ ପାଇଁ ଦେଶେ ଦେଶେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠୀଙ୍କ ହାତରେ ଥିବା ଧନ ଦଖଳ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ। ସେ ଭାବିଲେ, “ଯେପରି ଉପାୟ ହେଉ, ମୁଁ ଏହି ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରିବି; ଏ ଭୂମିରେ ହଜାର ହଜାର ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ନଗର ଅଛି। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଦେବୀମାନେ ପରି, ସମସ୍ତ ଦେଶରେ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଅଛନ୍ତି—ମୁଁ କି କରିବି?” ସେ ଭାବିଲେ, “ଏହି ଧନ କଠିନ ପରିଶ୍ରମରେ ଉପାର୍ଜନ କରି, ଯଦି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପାଇଁ ଦିଅ, ସେମାନେ ଏହି ଧନର ସଦା ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି; ଏପରି ଜୀବନ ଏକ ଫଳଦାୟୀ ଜୀବନ। ସେମାନେ ସଦା ବେଶ୍ୟାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇ ଥିବା; ମୁଁ କିପରି ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠୀଙ୍କ ଧନ ଉପଭୋଗ କରିବି?” ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଗୌତମ ହସି ହସି ରତ୍ନ ଝୁମ୍କା ପିନ୍ଧି କହିଲେ, “ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ତୁମାନେ ବଢିଥାନ୍ତି। ସେମାନେ ବୃଦ୍ଧି, ସୁଖ ଓ ଇଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁ ଲାଭ କରନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଜଗତରେ ଧର୍ମୀମାନେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ତେଣୁ, ଏହି ଧର୍ମର କି ଉପଯୋଗ, ଯାହାର ଫଳ ମାତ୍ର ଦୁଃଖ?” ଏପରି ଶୁଣି, ଶ୍ରେଷ୍ଠୀ ଉତ୍ତର କଲେ, “ନାହିଁ, ସୁଖ କେବଳ ଧର୍ମରେ ଅଛି; ପାପରେ ଦୁଃଖ, ଭୟ, ଶୋକ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ବିପଦ ଅଛି। ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ଅଛି, ସେଉଁଠି ମୁକ୍ତି ଅଛି; ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କିପରି ନଷ୍ଟ ହେବ?” ଏଭଳି ଦୁଇଜଣ ଏଠାରେ ତର୍କ କରୁଥିଲେ, ଏକ ବିବାଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଯେଉଁଠି ଶକ୍ତି ଅଧିକ, ସେଉଁଠି ଅନ୍ୟର ଧନ ଲାଭ ହେବ। ତେଣୁ ସେମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ଧର୍ମୀ ଓ ଅଧର୍ମୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାହା ଶକ୍ତି ବେଶି? ଏହି ଜଗତରେ ବେଦ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଧର୍ମରୁ ସୁଖ ଉପଜେ। ଏପରି ବିବାଦ କରୁଥିବା, ଦୁଇଜଣ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ, “ପୃଥିବୀରେ କାହା ଶକ୍ତି ବେଶି—ଧର୍ମ କି ଅଧର୍ମ?” ସେମାନେ ଯଥାର୍ଥ କଥା କହିବାକୁ ଚାହିଲେ; ତାପରେ ଧର୍ମ ପାଳନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଧର୍ମୀମାନେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି; ଅତି ପାପୀମାନେ ସୁଖୀ ଅଛନ୍ତି।” ବିବାଦରେ ସମସ୍ତ ଧନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦିଆଯିବା ପ୍ରକାଶ ହେଲା। ମଣିମାନ୍, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରଧାନ, ପୁନଃ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଣିମାନ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ତୁମେ ଧର୍ମକୁ କାହିଁକି ପ୍ରଶଂସା କରୁଛ?” ଶ୍ରେଷ୍ଠୀ କହିଲେ, “ଠିକ୍ ଅଛି,” ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁନଃ କହିଲେ, “ମୁଁ ଧନ ଜିତିଛି, ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠୀ, ତୁମେ ନିର୍ଲଜ୍ଜ ଭାବେ କାହିଁକି କହୁଛ? ମୁଁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଧର୍ମକୁ ଜିତିଛି।” ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶ୍ରେଷ୍ଠୀ ହସି ଉତ୍ତର କଲେ, “ଯେପରି ଧାନ ମଧ୍ୟରେ ଚିପି ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚିଉଆ ଥାଏ, ତେଣୁ ଧର୍ମହୀନମାନେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏଭଳି। ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମ ପ୍ରଥମ; ତାପରେ ଧନ ଓ କାମ ଆସେ। ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ କିପରି କହୁଛ, ମୁଁ ଜିତିଛି, ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମ ମୋ ସହିତ ଅଛି?” ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆମେ ହାତ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶରତ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା।” ଶ୍ରେଷ୍ଠୀ ସମ୍ମତି ଦେଲେ, ଦୁଇଜଣ ପୁନଃ ଲୋକମାନେ ସହିତ କଥା କହିଲେ। ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି, ଦୁଇଜଣ ଜନମାନେ ସହିତ ଗଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, “ମୁଁ ଜିତିଛି,” ତାପରେ ନିଜ ହାତ କାଟି ଦେଇ, ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଧର୍ମକୁ କିପରି ଦେଖୁଛ?” ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଚୌନ୍ତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠୀ କହିଲେ, “ମୁଁ ଧର୍ମକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବରେ ଦେଖୁଛି, ଜୀବନ ଗଳା ଉପରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ମା, ପିତା, ବନ୍ଧୁ, ଆପ୍ତ—ଧର୍ମ ମାତ୍ର ଦେହଧାରୀଙ୍କ ସତ୍ୟ ସାଥୀ।” ଏଭଳି ବିବାଦ କରୁଥିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧନୀ ହେଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠୀ ଦୁଃଖୀ, ହାତ ଓ ଧନ ହରାଇଲେ। ଏଭଳି ଭ୍ରମଣ କରି, ସେମାନେ ଗଙ୍ଗା ତୀରକୁ, ଯୋଗେଶ୍ୱର ହରିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ଏକ ଯୋଗାଯୋଗରେ, ଦୁଇଜଣ ପୁନଃ ଏକାପର ସହ କଥା କହିଲେ। ଶ୍ରେଷ୍ଠୀ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯୋଗେଶ୍ୱର ପ୍ରସ୍ତିରେ କେବଳ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୟଙ୍ଗ୍ର ରୋଷରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କରି ପୁନଃ କହିଲେ, “ତୁମର ଧନ ଯାଇଛି, ହାତ ଚ୍ଛେଦିତ, ତୁମେ ମାତ୍ର ଗୁଣ ନିୟେ ଅଛ। ତୁମେ ଅନ୍ୟ କିଛି କହିଲେ, ମୁଁ ତୁମର ମୁଣ୍ଡ କଟି ଦେବି।” ଶ୍ରେଷ୍ଠୀ ହସି ସାଧାରଣ ଭାବରେ ଗୌତମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଧର୍ମକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବରେ ଦେଖୁଛି; ତୁମେ ଯାହା ଚାହୁଁ, କର। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ଦେବ, ବେଦ, ଧର୍ମ, ଜନାର୍ଦନ—ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଅଛି। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ସେମାନେ ଉପରେ ଅପମାନ କରେ, ସେ ପାପୀ; ଏପରି ଦୁଷ୍ଟ, ଦୁଷ୍ଟଚିତ୍ତ, ଧର୍ମକୁ ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।" ଏପରି କହି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୋଷରେ କହିଲେ, “ଯଦି ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଛ, ତେଣୁ ଆମ ଶରତ ଏବେ ଜୀବନ ପାଇଁ ହେଉ, ଓ ମୁନି।” ଗୌତମ ଏହା କହିଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠୀ ଉତ୍ତର କଲେ, “ଠିକ୍ ଅଛି।” ପୁନଃ ଦୁଇଜଣ ଲୋକମାନେ ସହିତ କଥା କହିଲେ, ଲୋକମାନେ ମତ ଦେଲେ। ଯୋଗେଶ୍ୱର ପ୍ରସ୍ତିରେ, ଗଙ୍ଗାର ଦକ୍ଷିଣ ତୀରରେ, ଗୌତମ ଶ୍ରେଷ୍ଠୀଙ୍କୁ ପ୍ରହାର କଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ବାହାରିଲେ ଓ କହିଲେ, “ଶ୍ରେଷ୍ଠୀ, ତୁମେ ସଦା ଧର୍ମ ପ୍ରଶଂସା କରି, ଏହି ଦୁଃଖରେ ପହଞ୍ଚିଛ; ତୁମର ଧନ ଯାଇଛି, ଚକ୍ଷୁ ହରାଇଛ, ମୃଦୁ ହାତ କାଟି ଦିଆଯାଇଛ। ତୁମେ ପ୍ରଶ୍ନିତ ହେଲା, ବନ୍ଧୁ; ମୁଁ ଚାଲିଯିବି। ଅନ୍ୟ କଥାରେ ଏଭଳି ନ କହ।