ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନଗରରେ ବୃଦ୍ଧକୌଶିକ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବସୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଗୌତମ, ଯିଏ ବେଦର ପ୍ରମୁଖ ଜ୍ଞାତା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଗୌତମଙ୍କର ମାଆଙ୍କର ମନସିକ ଦୋଷର ଫଳରେ, ସେ ଦ୍ୱିଜ ଅପରିଚିତ ସ୍ୱଭାବର ହେଇଯାଇଥିଲେ। ଗୌତମଙ୍କର ଏକ ବନ୍ଧୁ ଥିଲେ—ମଣିକୁଣ୍ଡଳ ନାମକ ଜଣେ ବଣିକ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବଣିକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମାନ ମିତ୍ରତା ନଥିଲା—ଏକ ଧନୀ, ଏକ ଗରିବ—ତଥାପି ସେମାନେ ସଦା ପରସ୍ପରଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚାହୁଁଥିଲେ। ଏକଥର, ଗୌତମ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ପ୍ରେମର ସହିତ ବଣିକ ମଣିକୁଣ୍ଡଳଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର କହିଲେ, “ଚଳ, ଆମେ ଧନ ଅର୍ଜନ କରିବାକୁ ପାହାଡ଼, ସମୁଦ୍ର ସବୁଠି ଯିବା। ଯୁବାବସ୍ଥା ଧନ ଛଡ଼ା ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ; ଧନ ଛଡ଼ା କେମିତି ସୁଖ ମିଳିବ? ହାଏ, ଗରିବ ପୁରୁଷ ଉପରେ ଲଜ୍ଜା!” ତାହାରେ କୁଣ୍ଡଳ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋର ପିତା ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ଧନ ଅର୍ଜିତ ହୋଇଛି। ଆଜି ଆଉ କ’ଣ ଧନର ଆବଶ୍ୟକତା, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ?” କିନ୍ତୁ ଗୌତମ ଉତ୍ସାହରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, ଜ୍ଞାନ ଓ କାମ ଜାଣିଥିବା ମଧ୍ୟରୁ କିଏ କେବେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଅନୁଭବ କରେ? ଶରୀରଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସ୍ୱୟଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଅର୍ଜନ କଲେ ମାତ୍ର ପ୍ରଶଂସାର ଯୋଗ୍ୟ। ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ ଜୀବିକା ଚଲାଇଥିବାମାନେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦାନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବା ଦୁଃଖଦାୟକ। ସେଇ ପୁଅ ସଂସାରରେ ପ୍ରଶଂସିତ, ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠି ଗୌରବ କରନ୍ତି, ଯିଏ କେବେ ବାପାଙ୍କ ଧନ ଆଶା କରେ ନାହିଁ। ଯିଏ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଧନ ଅର୍ଜନ କରେ, ସେଇ ପୁଅ ସଂସାରରେ ସଫଳ; ସେଉଁଠି ବାପାଙ୍କ ଧନକୁ ଛୁଁଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ନିଜେ ଧନ ଅର୍ଜନ କରି ପିତା କିମ୍ବା ବାନ୍ଧବମାନେ ଦେଇଥିବା ପୁଅ ବାସ୍ତବରେ ପୁଅ, ଅନ୍ୟଥା କେବଳ ଗର୍ଭଜ।" ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଧନ ଚାହାଣାରେ ଆନ୍ଦୋଳିତ ହୋଇ, କୁଣ୍ଡଳ ଏହି କଥାକୁ ସତ୍ୟ ମନେ କରି, ତାଙ୍କ ନିଜର ମଣିମାଳା ନେଇଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ଧନ ଗୌତମଙ୍କୁ ଦେଇ, ଦୁଇଜଣେ ମନମୁତାବକ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ ଘୁଞ୍ଚିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବଣିକ କହିଲେ, “ଆମେ ଧନ ଓ ସମ୍ପଦ ନେଇ ଘରକୁ ଫେରିବା।”—ଏହି କଥା ସତ୍ୟ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାଳାକ ଓ ଅନୃତ କଥା କହିଥିଲେ। ବଣିକ ଅପବିତ୍ର ମନ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଦୁଇଜଣେ ଏକାପରି ଅଜଣା ପିତୃପରିଚୟ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଧନ ଅନ୍ୱେଷଣରେ ଦେଶେ ଦେଶେ ଘୁଞ୍ଚିଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାହୁଁଥିଲେ ବଣିକଙ୍କ ହାତରେ ଥିବା ସମ୍ପଦ ହଡ଼ି ନେବାକୁ। ଗୌତମ ଭାବିଲେ, “ଯେପରି ଉପାୟ ହେଉ, ମୁଁ ଏହି ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରିବି; ପୃଥିବୀରେ ହଜାର ହଜାର ଆନନ୍ଦମୟ ନଗର ଅଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରେ ଦେବୀସମାନ ଅନେକ ମହିଳା ଅଛନ୍ତି—ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ଯଦି ଶ୍ରମରେ ଧନ ଅର୍ଜନ କରି, ଏହି ଧନ ମହିଳାମାନେ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେଇ ଜୀବନ ଉତ୍ତମ। ନିତ୍ୟ ବେଶ୍ୟାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ, ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇ, କିପରି ମୁଁ ବଣିକଙ୍କ ଧନ ଉପଭୋଗ କରିବି?” ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଗୌତମ ହସିଲେ, ମଣିମାଳା ପିନ୍ଧି, କହିଲେ, “ନିଶ୍ଚୟ ଅନୃତରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବଢ଼ନ୍ତି। ସେମାନେ ବୃଦ୍ଧି, ସୁଖ, ଏବଂ ଇଚ୍ଛିତ ପଦାର୍ଥ ପାଆନ୍ତି—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ତଥାପି ଏହି ସଂସାରରେ ଧର୍ମିକମାନେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା ଧର୍ମ କ’ଣ କାମର?” ତାହାରେ ବଣିକ କହିଲେ, “ନୁହେଁ, ସୁଖ କେବଳ ଧର୍ମରେ ଅଛି; ପାପରେ ଦୁଃଖ, ଭୟ, ଶୋକ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ କ୍ଲେଶ ଅଛି। ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ, ସେଉଁଠି ମୋକ୍ଷ; ନିଜ କର୍ମ କେବେ ନଶ୍ଟ ହୁଏନା।” ଏହିପରି ବିବାଦ କରି, ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତର୍କ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ଯିଏ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେବ, ସେ ଅନ୍ୟର ଧନ ନେବ। “ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ମଧ୍ୟରେ କାହାର ଶକ୍ତି ବଢ଼ିଆ?”—ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ, “ପୃଥିବୀରେ କାହାର ଶକ୍ତି ବିଶିଷ୍ଟ—ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଅଧର୍ମ?” ସମସ୍ତେ ଯଥାଯଥ ଉତ୍ତର ଦେଲେ; ଧର୍ମାନୁସରଣ କରୁଥିବାମାନେ କହିଲେ, “ଆମେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛୁ; ପାପୀମାନେ ସୁଖୀ।” ଏହି ବିବାଦରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ସମସ୍ତ ଧନ ଦିଆଗଲା। ମଣିମାନ, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରମୁଖ, ପୁନି ଧର୍ମକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଣିମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ କାହିଁକି ଧର୍ମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଛ?” ବଣିକ କହିଲେ, “ଯାହା ହେଉ।” ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁନି କହିଲେ, “ମୁଁ ଧନ ଜିତିଛି, ବଣିକ; ତୁମେ କାହିଁକି ଲଜ୍ଜା ବିନା କଥା କହୁଛ? ମୋ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ହାରିଛି, କାରଣ ମୁଁ ଇଚ୍ଛାମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି।” ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବଣିକ ହସି କହିଲେ, “ଯେପରି ଧାନ ମଧ୍ୟରେ ଚାଉଳ ଛିଲକ ଥାଏ, ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ କୀଟ ଥାଏ, ସେପରି ଧର୍ମହୀନମାନେ ମୋ ପାଖରେ ଅଚିରିତ। ଚାରିପ୍ରକାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମ ପ୍ରଥମ; ପରେ ଅର୍ଥ ଓ କାମ। ତେବେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଜିତିଛି କିପରି କହିପାରିବ, ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମ ମୋ ସହିତ ଅଛି?” ତାହାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଣିକଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆମେ ଏହି ଦାଉ ହାତରେ ନିର୍ଣ୍ୟ କରିବା।” ବଣିକ ସମ୍ମତି ଦେଲେ, ଦୁଇଜଣେ ପୁନି ଲୋକମାନଙ୍କ ଠାରେ ଗଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, “ମୁଁ ଜିତିଛି,” ଏବଂ ନିଜ ହାତ କଟି, ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ ଧର୍ମକୁ କିପରି ଦେଖ?” ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ ବଣିକ କହିଲେ, “ମୁଁ ଧର୍ମକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନେ କରେ, ଜୀବନ ଗଳାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ମା, ବାପା, ବନ୍ଧୁ, ଆତ୍ମୀୟ—ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମ ଏକମାତ୍ର ସାଥୀ।” ଏପରି ତର୍କରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧନୀ ହେଲେ, ବଣିକ ଦୁଃଖୀ, ନିଜ ହାତ ଓ ଧନ ହାରି ଦେଲେ। ଏପରି ଭାବେ ଘୁଞ୍ଚୁଥିବା ବେଳେ, ସେମାନେ ଗଙ୍ଗା ତଟକୁ, ଯୋଗୀଶ୍ୱର ହରିଙ୍କ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସଂଯୋଗବଶତଃ, ସେଠାରେ ପୁନି ଦୁଇଜଣେ କଥା ହେଲେ। ବଣିକ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯୋଗୀଶ୍ୱରଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କେବଳ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୋଷରେ ବଣିକଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି ପୁନି କହିଲେ।