ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଅଙ୍ଗବିକଳତା ଦେଖି, କେଉଁ ପବିତ୍ର ହୃଦୟ ବ୍ୟକ୍ତି ତାହା ସହିପାରିବ? ସେ ଆଉ ଆଉ ନିଜକୁ ଦୋଷାରୋପ କରି କହିଲେ—“ମୋ ଜୀବନ କାଳରେ ଏହି ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ଘଟିଗଲା।” ସେ ଦୁଃଖରେ ଅନୁଚିନ୍ତା କରି କହିଲେ—“ହାୟ, କେତେ ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଦ୍ଦୈବ ମୋ ଉପରେ ଆସିଛି!” ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ମହାଦେବ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ। ତାପରେ ପ୍ରଭୁ ବେଦଙ୍କୁ—ଯିଏ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ—ଉପଦେଶ କଲେ: “ଦେଖ, ଏହି ଶିକାରୀ କିପରି ଭକ୍ତି ଓ ନିଷ୍ଠାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ! ତୁମେ କେବଳ କ୍ଲେ, କୁଶ ଘାସ କିମ୍ବା ପାଣି ଦ୍ୱାରା ମୋ ମୁଣ୍ଡକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିଛ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋ ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରାଯାଇଛି। ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତି, ପ୍ରେମ, ଶକ୍ତି ବା ବିବେକ ଅଛି, ସେଠି ପ୍ରଥମେ ମୁଁ ତାକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବି, ତାପରେ ତୁମକୁ, ଦ୍ବିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।” ମହେଶ୍ୱର ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ଶିକାରୀଙ୍କୁ ଚୟନ କରିବାକୁ କହିଲେ। ଶିକାରୀ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ—“ମୁଁ ତୁମର ନିର୍ମାଳ୍ୟ ପାଉ।” ସେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଆଶୀର୍ବାଦ ମାଗିଲେ—“ଏହା ଆମର ହେଉ, ହେ ପ୍ରଭୁ। ମୋ ନାମରେ ଏକ ତୀର୍ଥ ହେଉ; ଏହି ତୀର୍ଥ କେବଳ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଉ।” ଦେବତା ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ତଥାସ୍ତୁ।” ଏପରି ଭାବେ, ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ‘ଭିଲ୍ଲତୀର୍ଥ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ସଞ୍ଚିତ ପାପକୁ ନଶ୍ଟ କରେ। ଏହି ତୀର୍ଥ ମହାଦେବଙ୍କ ଚରଣରେ ଗଭୀର ଭକ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ଏଠାରେ ଶିବ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ, ବେଦମାନେ ମଧ୍ୟ ଲାଭ କଲେ। ଏହି ତୀର୍ଥ ‘ଚକ୍ଷୁସ୍-ତୀର୍ଥ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯାହା ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଓ ଶ୍ରୀଦେଇଥାଏ। ଏଠି ଯୋଗୀଶ୍ୱର ଦକ୍ଷିଣ ଗୌତମୀ ତୀରରେ ବସିଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ‘ଭୌବନ’ ନାମକ ଏକ ଶହର ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ବିର ଦାୟିତ୍ୱରେ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ ରାଜା ଭୌବନ ପାଳନ କରୁଥିଲେ। ସେହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନଗରରେ ବୃଦ୍ଧକୌଶିକ ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବସୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପୁଅ ଗୌତମ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ, ଯିଏ ବେଦଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରଥମ। ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କର ମନୋବୃତ୍ତି ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା, ସେ ଦ୍ୱିଜ ଅଲଗା ପ୍ରକୃତିର ହେଇଯାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଏକ ବନ୍ଧୁ ଥିଲେ, ମଣିକୁଣ୍ଡଳ ନାମକ ବଣିକ୍। ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବଣିକ୍ ମଧ୍ୟରେ ଅସମ friendship ଥିଲା—ଏକ ଧନୀ, ଏକ ଗରିବ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଭଲ ଚାହାଁଥିଲେ। ଗୌତମ ଏକ ଦିନ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଓ ଆସକ୍ତି ସହିତ କୁଣ୍ଡଳଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଚାଲ, ଆମେ ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରିବାକୁ ପର୍ବତ ଓ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯିବା। ଧନ ବିନା ଯୌବନ ବ୍ୟର୍ଥ; ଧନ ଛଡ଼ା କିପରି ଆନନ୍ଦ? ହାୟ, ଗରିବ ମଣିଷ ଲଜ୍ଜାର ଯୋଗ୍ୟ।” କୁଣ୍ଡଳ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ମୋ ପିତାଙ୍କ ଅର୍ଜିତ ଧନ ମୋ ପାଖରେ ଅଛି; ଆଉ ଧନର ଆବଶ୍ୟକତା କଣ?” କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜୋର ଦେଇ କହିଲେ—“ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, ଜ୍ଞାନ ଓ କାମ ଜାଣିଥିବା କିଏ କେବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ? ଶରୀରଧାରୀ ପାଇଁ କେବଳ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଲାଭ କରିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବନ୍ଧୁ। ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ ଜୀବିକା ନେଇଥିବା ଲୋକେ ସଉଭାଗ୍ୟଶାଳୀ; ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦାନ୍ଦାରେ ଖୁସି ଥିବା ଲୋକ ଦୁଃଖୀ। ସେଇ ପୁଅ ସମ୍ମାନିତ, ଯିଏ ପିତାଙ୍କ ଧନ ଅଭିଲାଷା କରେନାହିଁ। ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଧନ ଅର୍ଜନ କରିଥିବା ପୁଅ ସଫଳ; ସେ ପିତାଙ୍କ ଧନ ଛୁଁଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ନିଜେ ଧନ ଅର୍ଜନ କରି, ପିତା ବା ଆତ୍ମୀୟଙ୍କୁ ଦେଇଥିବା ପୁଅ ସତ୍ୟ ପୁଅ; ଅନ୍ୟଥା କେବଳ ଜନ୍ମଦାତା।” ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଆସାକ୍ତିରେ ଭରିଯାଇ, ସେ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କ ଗହଣା ନେଲେ। ସେ ନିଜ ଧନ ଗୌତମଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଏବଂ ଏହି ଧନ ନେଇ ସେମାନେ ଇଚ୍ଛାମତ ଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ ଘୁରିଲେ। “ଆମେ ଧନ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ନେଇ ଘରକୁ ଫେରିବା,” ବଣିକ୍ ସତ୍ୟ କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚତୁର ଥିଲେ। ବଣିକ୍, ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ; ସେମାନେ ପରସ୍ପରର ଜନ୍ମ ସଂପର୍କ ଅଜ୍ଞାନରେ ଥିଲେ, ଏବଂ ଏକାପରକୁ ଡାକୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଏକ ଦେଶରୁ ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଧନ ଅନ୍ୱେଷଣରେ ଯାଉଥିଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଣିକଙ୍କ ହାତରେ ଥିବା ଧନ ଦଖଳ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ। “ଯେଭଳି ହେଉ, ମୁଁ ସେଇ ଧନ ଆଣିବି; ଏହି ପୃଥିବୀରେ ହଜାର ହଜାର ଆନନ୍ଦମୟ ସହର ଅଛି। ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଦେବୀପରି ଇଚ୍ଛାଦାୟିନୀ ମହିଳାମାନେ ଅଛନ୍ତି—ମୁଁ କଣ କରିବି? ଯଦି ପ୍ରୟାସରେ ଧନ ଲାଭ କରି, ମହିଳାମାନେକୁ ଦେଲେ, ସେମାନେ ସେଠି ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି; ଏପରି ଜୀବନ ସଫଳ। ସଦା ବେଶ୍ୟାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ନୃତ୍ୟ-ଗୀତରେ ଆନନ୍ଦିତ, କିପରି ମୁଁ ବଣିକଙ୍କ ଧନ ଉପଭୋଗ କରିବି?” ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଗୌତମ ହସି ହସି ରତ୍ନ ଝୁମକା ପିନ୍ଧି କହିଲେ—“ନିଷ୍ଠୁରତା ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ତୁମାନେ ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି। ସେମାନେ ବୃଦ୍ଧି, ଆନନ୍ଦ ଓ ଇଚ୍ଛିତ ଜିନିଷ ପାଆନ୍ତି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ତଥାପି, ଏହି ଜଗତରେ ଧର୍ମପଥରେ ଚାଲୁଥିବାମାନେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ତେଣୁ, ଏମିତି ଧର୍ମର କଣ ଉପକାର, ଯାହା ଫଳ ଦୁଃଖ ମାତ୍ର?” ତାପରେ ବଣିକ୍ କହିଲେ—“ନାହିଁ, ସୁଖ ସଦା ଧର୍ମରେ ଅଛି; ପାପରେ ଦୁଃଖ, ଭୟ, ଶୋକ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ବିପଦ ଅଛି। ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ, ସେଠି ମୋକ୍ଷ; ନିଜ କର୍ମ କିପରି ନଶ୍ଟ ହେବ?” ଏମିତି ଦୁଇଏ ତର୍କ କରୁଥିଲେ, ଏକ ବିବାଦ ଆରମ୍ଭ ହେଲା—ଯିଏ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେ ଅନ୍ୟର ଧନ ନେବ। “ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ କ’ଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ?”—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ। “ପୃଥିବୀରେ ବେଦ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଧର୍ମରୁ ସୁଖ ମିଳେ।” ଏପରି ତର୍କ କରି, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ପୃଥିବୀରେ କାହାର ଶକ୍ତି ଅଧିକ? ଧର୍ମ କି ଅଧର୍ମ?” ସତ୍ୟ କଥା କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ତେବେ, ଧର୍ମପଥୀମାନେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ଆମେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛୁ; ଅଧର୍ମୀମାନେ ସୁଖୀ।” ବିବାଦରେ, ସମସ୍ତ ଧନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମିଳିଲା। ମଣିମାନ୍, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରଥମ, ପୁନି ଧର୍ମର ସ୍ତୁତି କଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଣିମାନ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ତୁମେ କାହିଁକି ଧର୍ମର ସ୍ତୁତି କରୁଛ?” ବଣିକ୍ କହିଲେ—“ତଥାସ୍ତୁ।” ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁନି କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ।