ଅଭିଷ୍ଟୁତ ଭକ୍ତି ସହିତ ଦେବଦେବତା ସୂର୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ, ଯିଏ ହରି ଓ ଶିବଙ୍କ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ସାର। ସେ ସବିତା, ଦେବତାଙ୍କର ଉପାସନା ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରି, 'ତୁମକୁ ନମସ୍କାର' ଭାବରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ସୂର୍ୟ ରାଜସିକ ଓ ଦିବ୍ୟ ହେବାରୁ, ଏବଂ ଭୂମି ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବାରୁ, ସବିତା, ଦେବତାଙ୍କର ନାୟକ, 'ମୁଁ ଦେଉଛି' ଭାବରେ ଦାନ କଲେ। ଏପରି ଉପାସନା ଓ ବଳି ଯେ କେହି କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ କିଛି କ୍ଷତି ଭୋଗିବେ ନାହିଁ; ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ମଧ୍ୟ, ଏହିପରି ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ କଥା ଲାଗୁ ହୁଏ। ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ସୂର୍ୟ ଭୂମିର ନାୟକଙ୍କ ପାଖକୁ ଯଜ୍ଞ ଦେବାକୁ ଆସିଥିଲେ, ସେଠି ଏହି ସ୍ଥାନ 'ଭାନୁତୀର୍ଥ' ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲା। ଏହି ଦେବତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜ୍ଞ, ଅଶ୍ୱମେଧ, ଅମରଗଣଙ୍କ ସହିତ ଦାନବ, ଦୈତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ନାଶକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭେଷ ଧରି, ସାମବେଦ ଗାୟକଙ୍କ ପରି ଗୀତ ଗାଇ, ଅଟକା ନାହିଁ, ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେମାନେ ଯଜ୍ଞର ମଣ୍ଡପରେ ଥିବା ଛମଚ, ପାତ୍ର, ସୋମ, ସୋମ ଚାପିବା ଉପକରଣ, ପାନୀୟ, ଅଫରିଂ, ପୂଜାର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ରାଜାକୁ ଧରି ନେଲେ। କିଛି ଅସୁର ଉପହାସ କଲେ, କିଛି ଜିନିଷ ଫିଙ୍ଗିଦେଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ହସିଲେ; ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଜଣା ଥିଲା, କେବଳ ବିଶ୍ୱରୂପ ଛଡି। ବିଶ୍ୱରୂପ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏମାନେ ଦୈତ୍ୟ।' ପୁଅର କଥା ଶୁଣି, ତ୍ୱଷ୍ଟୃ ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ବର୍ଷା ଘଡ଼ିରୁ ପାଣି ନେଇ, ଏହି ଉପହାସକାରୀ, ଶୁଭ୍ର ଯଜ୍ଞ, ଛମଚ, ସୋମ ଉପରେ ଛିଟିଦେଉ।' 'ମୋତେ ସମସ୍ତେ ହରାଇଛନ୍ତି,' କହି, ସେମାନେ ପାଣି ଛିଟିଲେ। ଦେବଗଣ ଓ ତ୍ୱଷ୍ଟୃ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ତାପରେ ସମସ୍ତ କାଣ୍ଡିଶୀକ ଭସ୍ମ ହେଇଗଲେ। 'ମୁଁ ଏହି ମହାପାପୀଙ୍କୁ ହତ କରିଛି,' କହି, ତ୍ୱଷ୍ଟୃ ପାଣି ଫିଙ୍ଗିଦେଲେ; ଦୈତ୍ୟମାନେ ଜୀବନ ହ୍ରାସ ପାଇ, କ୍ରୋଧରେ ଚାଲିଗଲେ। ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ତ୍ୱଷ୍ଟୃ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ଜନକ, ପାଣି ଫିଙ୍ଗିଦେଲେ, ଏହି ସ୍ଥାନ 'ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ର ତୀର୍ଥ' ଭାବରେ ପରିଚିତ, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ। ତ୍ୱଷ୍ଟୃଙ୍କ କଥାରେ ବହିଷ୍କୃତ ଦୈତ୍ୟମାନେ, ଯମ ତାଙ୍କୁ କାଳ ଦଣ୍ଡ, ଚକ୍ର, ଫାସ, ଓ କ୍ରୋଧରେ ହତ କଲେ। ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ହତ ହେଲେ, ସେଠି 'ୟାମ୍ୟତୀର୍ଥ' ଭାବରେ ପରିଚିତ; ସେଠି ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ବହୁ ଅମୃତ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପିତ ହେଲା। ଏହି ମହାଯଜ୍ଞରେ, ରଥର ଚକରୁ ଅବିରତ ଧାରା ପଡ଼ିଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ଅଗ୍ନିଦେବ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ପ୍ରଶଂସା ପାଇଲେ। ଏହି ସ୍ଥାନ 'ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ' ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଅଶ୍ୱମେଧଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଇନ୍ଦ୍ର ମାରୁତଗଣ ସହିତ ରାଜାକୁ କହିଲେ, 'ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଦୁଇ ଜଗତର ଶାସକ ହେବେ; ତୁମେ ସଦା ମୋର ପ୍ରିୟ ମିତ୍ର ହେବେ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।' ଏଠି ଲୋକରେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରତୀର୍ଥରେ ପିତୃପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ବିଶେଷ କରି ଯାମ୍ୟତୀର୍ଥରେ। ଏହି ତୀର୍ଥ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ; ସେଠି, ଶିବ ଭକ୍ତିଶୀଳ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବେଦ ଓ ଲୋକୀୟ ମନ୍ତ୍ର, ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ପଞ୍ଚାମୃତ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ଅନେକ ଅଫରିଂ, ନମସ୍କାର, ପରିକ୍ରମା, ଧୂପ, ଦୀପ, ଭୋଜନ, ଫୁଲ, ଶୁଭ୍ର ଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ସେ ଉପାସନା କଲେ। ସେ ଦେବଦେବତା ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କଲେ; ତାପରେ, ଦୁଇ ଦେବତା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଶକ୍ତିରେ ଦାନ ଦେଲେ। ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା ପାଇ, ସେମାନେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଲେ, ଏହି ତୀର୍ଥର ସ୍ରେଷ୍ଠତା ମଧ୍ୟ ଦେଲେ। ତାହା ପରେ, ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଦୁଇ ନାମରେ ପରିଚିତ—ଶୈବ ଓ ବୈଷ୍ଣବ; ସେଠି ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ସ୍ମରଣ କିମ୍ବା ପାଠ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ସମସ୍ତ ପାପ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନଗରକୁ ଯାଆନ୍ତି। ବିଶେଷ କରି ଭାନୁତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ, ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ହୁଏ; ଏହି ତୀର୍ଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟମୟ, ଏଠି ଶତ ତୀର୍ଥ ରହିଛି। ଏହା 'ଭିଲ୍ଲତୀର୍ଥ' ଭାବରେ ପରିଚିତ, ରୋଗ ନାଶକ ଓ ପାପ ଦୂର କରେ, ମହାଦେବଙ୍କ ଦୁଇ ଚରଣ ଉପରେ ଭକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ଏଠି ମଧ୍ୟ, ଦକ୍ଷିଣ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ, ଉତ୍ତର ଶ୍ରୀଗିରି ତଟରେ, ଏକ ଶୁଭ କଥା ଶୁଣ, ହେ ଜ୍ଞାନୀ। ଏଠି ମହାଦେବ ଆଦିକେଶ ନାମରେ, ଦେବତାଙ୍କ ଆକାଂକ୍ଷା ପୂରଣ କରନ୍ତି; ଋଷିମାନେ ଲିଙ୍ଗ ରୂପେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ସିନ୍ଧୁଦ୍ୱୀପ ନାମକ ଏକ ଋଷି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମରେ ଖ୍ୟାତି, ଏଠି ପରିଚିତ; ତାଙ୍କ ଭାଇ ବେଦ ମଧ୍ୟ ମହା ଋଷି। ତ୍ରିପୁର ଶତ୍ରୁ, ତ୍ରିନେତ୍ର ଆଦିକେଶ, ଦୈନିକ ଭକ୍ତି ସହିତ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆସିବାରେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ବେଦ, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନୀ, ଭିକ୍ଷା ପାଇଁ ଗ୍ରାମକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଏହି ସମୟରେ, ଏକ ନ୍ୟାୟବାନ ଶିକାରୀ ଏହି ପବିତ୍ର ପାହାଡ଼ରେ, ଶିକାରୀ ପ୍ରତିଦିନ ଶିକାର କରିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି; ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ ଘୁଞ୍ଚି, ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ପଶୁ ହତ କରନ୍ତି। ତ୍ରିଶୁଳଧାରୀଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ମୁଁ ଜଳ ନେଇ, ଧନୁର ଟିପରେ ମାଂସ ରଖି, ଶିକାରୀ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଶିବଙ୍କୁ ଯାଆନ୍ତି। ଆଦିକେଶଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ମାଂସ ଦେଇ, ଗଙ୍ଗାକୁ ଯାଇ, ମୁଁ ଜଳ ନେଇ, ପୁଣି ଶିବଙ୍କୁ ଫେରନ୍ତି। ପତ୍ର ହାତରେ ନେଇ, ଭକ୍ତି ସହିତ ମନ ଏକାଗ୍ର କରି, ଅନ୍ୟ ମାଂସ ଅଫରିଂ ଭାବରେ ଦେଇ, ଏହି ଆଦିକେଶ, ବେଦଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ପୂଜିତ, ଶିକାରୀ ତାଙ୍କ ପୂଜାକୁ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କଲେ, ମୁଁ ଜଳ ଦେଇ।