ଏକ ସମୟର କଥା, ଜଣେ ଯୁବତୀ ଓ ଭକ୍ତିଶୀଳା ସ୍ତ୍ରୀ, ନମ୍ର ଭାବରେ ନମି, ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖିଲେ। ସେ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଏକାନ୍ତରେ ପତିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ପ୍ରଭୁ, କାହିଁକି ଆପଣ ଏପରି ଶୋକରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି? ଦୟାକରି, ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତୁ।” ତାହାପରେ ସେ ବିରମ୍ଭଣାରେ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ସବୁ ଘଟଣା ବିସ୍ତାରରେ କହିଦେଲେ, “ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମର ନାରୀଙ୍କୁ କ’ଣ ଗୁପ୍ତ କଥା ରହିବା ଉଚିତ?” ସେ ସ୍ତ୍ରୀ, ଯିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା ଥିଲେ, ଏହି କଥା ଶୁଣି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଯିଏ ନିଜେ ଅନୁଶାସନରେ ନାହିଁ, ସେଠି ସବୁଠି ଭୟ ଅଛି—ଘରେ ମଧ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ନିଜେ ଅନୁଶାସନରେ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁଠି ଭୟ? ତେଣୁ ଏଠି, ଗୌତମୀ ତଟରେ କ’ଣ ଭୟ?” ସେଉଁଠି ବସୁଥିବା ସମସ୍ତେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ, ନିରାସକ୍ତ ଓ ବିବେକୀ; ସେମାନେ ଏଠି ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି ଓ ନିର୍ମଳ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ଦ୍ୱିଜ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରି ପାପମୁକ୍ତ ହେଲେ ଓ ଗୌତମୀ ତଟରେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ—“ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ସମସ୍ତର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ଏହି ବିଶ୍ୱର ସ୍ୱାମୀ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ମୁକୁନ୍ଦ, ସଂହାରକ ଓ ରକ୍ଷକ। ଅନାଥଙ୍କର ରକ୍ଷକ ନରସିଂହ, ଆପଣ କାହିଁକି ରକ୍ଷା କରୁନାହାନ୍ତି?” ତାଙ୍କର ପ୍ରାର୍ଥନା ଶୁଣି, ନାରାୟଣ, ଯିଏ ଜଗତର ଦୁଃଖ ହରଣ କରନ୍ତି, ସେ ପାପିଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସୀକୁ ବିନାଶ କଲେ। ତାପରେ ସହସ୍ର କିରଣ ମୟ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ଆକାଂକ୍ଷିତ ବର ଦେଇ ଗୁରୁଙ୍କଠାରେ ପହଁଚାଇଦେଲେ। ସେଠାଠାରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ‘ନାରାୟଣତୀର୍ଥ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା ଇଚ୍ଛାପୂରଣ କରେ। ଏହାପରେ ଭାନୁତୀର୍ଥ, ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ର, ମହେଶ୍ୱର, ଇନ୍ଦ୍ର, ଯମ ଓ ଅଗ୍ନିୟ ତୀର୍ଥ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନାଶ କରେ। ଏଠିରେ ଏକ ରାଜା ପ୍ରିୟଦର୍ଶନ ଥିଲେ, ଯିଏ ଅଭିଷ୍ଟୁତ ନାମରେ ପରିଚିତ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ସେଠାରେ ବସିଷ୍ଠ, ଅତ୍ରି ଓ ଅନ୍ୟ ଚୌଦ୍ଦ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା—କ୍ଷତ୍ରିୟ ଯଦି ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା, ତେବେ ଯଜ୍ଞଭୂମି କେମିତି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେବ? ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱିଜ ଦିକ୍ଷିତ ହେଲେ ରାଜା ଭୂମି ଦେଇଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ରାଜା ଦିକ୍ଷିତ ହେଲେ, କିଏ ଦେବ ଓ କିଏ ନେବ? ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ କରୁଥିବାବେଳେ, ଧର୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନୀ ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ, “ରାଜା ଦିକ୍ଷିତ ହେବାବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରି ‘ହେ ସବିତା, ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଯଥାୟୋଗ୍ୟ ଭୂମି ଦିଅ’ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ। ଏହିଭଳି, ରାଜା ଦେଉଛନ୍ତି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବେ।” ଏପରି, ଅଭିଷ୍ଟୁତ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଦେବଦେବ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ, ଯିଏ ହରି ଓ ଶିବଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ, ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ, “ଦେବପୂଜା ଦିଅ, ହେ ସବିତା, ନମସ୍କାର।” ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତା ଦିବ୍ୟ ଓ ରାଜସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ଭୂମି ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିଲା, ତେଣୁ ସବିତା କହିଲେ, “ମୁଁ ଦେଉଛି।” ଏଭଳି ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ ହୁଏ, ସେଠି କୌଣସି ଅପମାନ ନାହିଁ; ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ଏପରି ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ହେବା ଉଚିତ। ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭୂମିପତିଙ୍କଠାରେ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଆସିଥିଲେ, ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଭାନୁତୀର୍ଥ କୁହାଯାଏ। ଏଠି ଦେବତାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ହେଉଥିଲା, ଯେଉଁଠି ଦେବତା, ଦାଇତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ଅନ୍ୟ ବିଧ୍ୱଂସକମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭେଷଧାରଣ କରି ସାମଗାନ ଗାଇ ଅବାଧରେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେମାନେ ଯଜ୍ଞ ଚମଚ, ପାତ୍ର, ସୋମ, ସୋମପିଣ୍ଡ, ଆହୁତି, ଅଫେରିଂ, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ରାଜାକୁ ଧରିନେଲେ। କେହି ଅସୁର ଉପହାସ କଲେ, କେହି ବସ୍ତୁ ଫେଙ୍ଗିଲେ, କେହି ହସିଲେ; ଏହି କୌଶଳ କେବଳ ବିଶ୍ୱରୂପ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟେ କେହି ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ। ବିଶ୍ୱରୂପ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏମାନେ ଦାଇତ୍ୟ।” ଏହା ଶୁଣି ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ର ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ବର୍ଷାପାତ୍ରରୁ ଜଳ ନିଅ ଓ ଏହି ଯଜ୍ଞ ଉପହାସ କରୁଥିବା, ଚମଚ, ସୋମ ଉପରେ ଛିଟାଅ। ‘ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜୟ କରିଛି’ ବୋଲି ଏହି ଜଳ ଛିଟାଅ।” ଦେବଗଣ ଓ ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ର ଏହିପରି କଲେ, ତାପରେ ସମସ୍ତ କାଁଦିଶୀକ ଭସ୍ମ ହେଇଗଲେ। “ମୁଁ ମହାପାପୀମାନେ ନାଶ କରିଛି” ବୋଲି ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ର ଜଳ ଛାଡ଼ିଲେ; ଦାଇତ୍ୟମାନେ ଆୟୁ ହ୍ରାସ ପାଇ ରାଗରେ ଚାଲିଗଲେ। ଯେଉଁଠି ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ର, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାପତି, ଏହି ଜଳ ଛାଡ଼ିଥିଲେ, ସେଠି ‘ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରତୀର୍ଥ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନାଶ କରେ। ତାପରେ ଯମ, ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ ନିକାଳାଯାଇଥିବା ଦାଇତ୍ୟମାନେ ଉପରେ କାଳଦଣ୍ଡ, ଚକ୍ର, କାଳପାଶ ଓ କ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କଲେ। ଯେଉଁଠି ସେମାନେ ବିନାଶ ହେଲେ, ସେଠି ‘ୟାମ୍ୟତୀର୍ଥ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା; ଏଠି ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ଓ ବହୁ ଅମୃତ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ହେଲା। ଏହି ମହାଯଜ୍ଞରେ ଯେଉଁଠି ରଥର ଆଠାରୁ ଅବିରତ ଧାରା ବହୁଥିଲା, ଏଠି ଅଗ୍ନିଦେବ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଓ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସ୍ତୁତି ହେଲା। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ‘ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ’ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଅଶ୍ୱମେଧ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ମାରୁତମାନଙ୍କ ସହ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ଆପଣ ଉଭୟ ଲୋକରେ ସାମ୍ରାଟ୍ ହେବେ; ଆପଣ ସଦା ମୋର ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ହେବେ—ଏଥିରେ କେବଳ ନିଶ୍ଚୟ।