ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ଭ୍ରମିତ ଥିଲା। ସେଉଁଠାରେ ଏକ ରାକ୍ଷସୀ, ଯିଏ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଯେକୌଣସି ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରୁଥିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାସ ଦେବା ପାଇଁ ବହୁତ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି, ସେଉଁଠି ଥିବା ମହାମୁନିଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ କିଏ?” ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୋର ନାମ କଙ୍କାଳିନୀ, ଏହି ନାମ ସବୁଠାରେ ପରିଚିତ।” ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଯେଉଁ କଥା କହିଛ, ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେହି କଥା ଅନୁସାରେ କରିବି। ତୁମେ ଯାହା କହିବାକୁ ଚାହାଅଛ, ମୋତେ ଯାହା ପସନ୍ଦ, ମୁଁ କହିବି ଏବଂ କରିବି।” ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରୂପ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିପାରୁଥିବା ସେଇ ରାକ୍ଷସୀ, ଯଦିଓ ବୟସ୍କ ଥିଲେ, ତଥାପି ଶରୀରରେ ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସାଙ୍ଗରେ ନେଇ ସମସ୍ତଠାରେ ଯାଉଥିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହୁଥିଲେ, “ଏହି ମୋର ପୁଅ, ଗୁଣର ଭଣ୍ଡାର।” ସେ ଏଭଳି କହି ଏବଂ କରି ସମସ୍ତଠାରେ ଘୁରୁଥିଲେ। ଲୋକମାନେ ଦେଖିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ସୁନ୍ଦର, ଶୁଭ, ଯୁବକ, ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଟୁଟ ଦେଖାଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେଇ ବୟସ୍କ ଜନନୀ ଗୁଣମୟ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଭାବିଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ମାଆ। ସେଉଁଠାରେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତାଙ୍କର ଅଳଙ୍କାରେ ଶୋଭିତ କନ୍ୟାକୁ, ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବିବାହ କରାଇଲେ, ଏବଂ ରାକ୍ଷସୀକୁ ମୁଖ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରଦାନ କଲେ। ସେଇ କନ୍ୟା, ଏମିତି ଏକ ସ୍ୱାମୀ ପାଇ ପାଇଁ, ଭାବିଲେ, “ମୋର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ହେଲା।” କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତାଙ୍କର ଗୁଣମୟ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଦେଖି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ। ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ, “ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସୀ ନିଶ୍ଚିତ ମୋତେ ଖାଇଦେବ। ମୁଁ କ’ଉଁଠି ଯିବି? କାହାକୁ କହିବି?” ପୁନି ଚିନ୍ତା କଲେ, “ଏଠାରେ କିଏ ମୋତେ ଏହି ମହାବିପଦରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରିବ? ମୋର ସ୍ତ୍ରୀ ଶୁଭା, ଗୁଣମୟୀ, ସୁନ୍ଦରୀ ଏବଂ ଯୁବତୀ, କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ଭାଗ୍ୟରେ ଏହି ରାକ୍ଷସୀ ତା’କୁ ମଧ୍ୟ ଖାଇଦେବ।” ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ସେ ଗୁଣମୟୀ ବୟସ୍କ ରାକ୍ଷସୀ ଏହି ସମୟରେ ଅନ୍ୟଠାରେ ଥିଲେ। ଯୁବତୀ ଏବଂ ଭକ୍ତିଶୀଳ ସ୍ତ୍ରୀ, ନମ୍ର ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାଶୀଳ ଭାବରେ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ଦୁଃଖିତ ବୋଧ କରୁଛନ୍ତି ବୁଝି, ଚୁପଚାପ ଗୋପନ ଭାବରେ ପଚାରିଲେ, “ମହାଶୟ, ଆପଣ କାହିଁକି ଏତେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି? ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତୁ।” ତେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧୀରେ ଧୀରେ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଘଟିଥିଲା, ତାହା କହିଦେଲେ, “ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ବା ଉତ୍ତମ କୁଳର ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ କ’ଣ ଲୁଚାଇବା ଦରକାର?” ସ୍ତ୍ରୀ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଯିଏ ନିଜ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ସବୁଠାରେ ଭୟ ରହିଥାଏ—ଘରେ ମଧ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ନିଜ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖେ, ସେଠାରେ କେଉଁଠି ଭୟ? ତେବେ ଗୋତାମୀ ତୀରରେ କ’ଣ ଭୟ ରହିପାରିବ?” “ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ବସିଛନ୍ତି—ଯେଉଁମାନେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ, ଅସଙ୍ଗ, ବିବେକୀ—ସେମାନେ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଦୋଷରହିତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।” ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଦ୍ୱିଜ, ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରି ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହେଇ, ଗୋତାମୀ ତୀରରେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ସେ କହିଲେ, “ତୁମେ ଏହି ବିଶ୍ୱର ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ, ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ମୁକୁନ୍ଦ, ସଂହାରକ ଏବଂ ପାଳକ। ତୁମେ ନିରାଶ୍ରୟଙ୍କୁ ଦୟା କର, ହେ ନରସିଂହ, ମୋତେ କାହିଁକି ରକ୍ଷା କରୁନାହଁ?” ତାଙ୍କର ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନା ଶୁଣି, ନାରାୟଣ, ଜଗତର ଦୁଃଖ ହରଣକାରୀ, ସେଇ ପାପିଷ୍ଠ ରାକ୍ଷସୀକୁ ସଂହାର କରିଦେଲେ। ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କର ଏକ ହଜାର କିରଣରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଚାହିଦାମୁତାବକ ଵର ଦେଇ, ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚାଇଦେଲେ। ସେଠାରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ନାରାୟଣଙ୍କ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ; ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା ଇଚ୍ଛାପୂରଣ କରେ। ଏହିପରି, ଭାନୁତୀର୍ଥ, ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ର, ମହେଶ୍ୱର, ଇନ୍ଦ୍ର, ଯମ ଓ ଅଗ୍ନି ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶକ। ଏଠି ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ନାମ ପ୍ରିୟଦର୍ଶନ, ଯିଏ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଏକ ଧର୍ମମୟ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେଠି ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅତ୍ରିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଷୋଳ ଯଜ୍ଞିକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଯଦି କୌଣସି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଯଜ୍ଞ କରୁଛନ୍ତି, ତେବେ ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥଳ କେମିତି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବେ? ଯଦି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୀକ୍ଷିତ, ରାଜା ଯଜ୍ଞ ଭୂମି ଦେଇଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯଦି ରାଜା ଦୀକ୍ଷିତ, ତେବେ କିଏ ଦେବେ ଏବଂ କିଏ ଗ୍ରହଣ କରିବେ? ଅନୁରୋଧ କରିବା ସବୁ ସୁଖର ମୂଳ କିନ୍ତୁ ପାପ, ଏହା କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଭାବେ ଅନୁଚିତ। ଏଭଳି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚର୍ଚ୍ଚା କରୁଥିବାବେଳେ, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠ ଉପସ୍ଥିତ ହେଇ କହିଲେ— “ରାଜା ଦୀକ୍ଷିତ ହେବାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଭୂମି ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରିବା ଉଚିତ: ‘ହେ ଦେବତା ସବିତା, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ସ୍ଥାନ ଦିଅନ୍ତୁ।’” “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ଦେବତା ଏବଂ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭୂତମାତ୍ରଙ୍କ ନାଥ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଦେବତାମାନଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ରାଜା ସବିତାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି।” ତାପରେ ରାଜା ଦେଇଥିବା ଭୂମିକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରି, ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ଏଭଳି, ଅଭିଷ୍ଟୁତ ନାମକ ରାଜା ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଦେବତା ଦେବ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ, ଯିଏ ହରି ଓ ଶିବଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱ, ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ— “ଦେବତାମାନଙ୍କ ପୂଜା ଦିଅନ୍ତୁ, ହେ ସବିତା, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।” ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଯିଏ ଦେବତା ଓ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ଭୂମି ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିଲା, ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଦେଉଛି।” ଏଭଳି ଯେଉଁଠାରେ ଯଜ୍ଞ ହୁଏ, ସେଠାରେ କୌଣସି କ୍ଷତି ହୁଏନାହିଁ; ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଥିଲେ।