ଦେବତାମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ମନ୍ୟୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ କହିଲେ— “ମନ୍ୟୁ, ଆମେ ତୁମ ଶକ୍ତି ଦେଖିବାକୁ ଚାହାଁୁଛୁ। ପରେ ଆମେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବୁ। ତେଣୁ, ଆମକୁ ତୁମ ସ୍ୱରୂପ ଦେଖା। ଆମେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ।" ଦେବତାମାନଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମନ୍ୟୁ ହସିଥିବା ପ୍ରଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— “ମୋର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ହେଉଛନ୍ତି ଦେବମାନଙ୍କ ଠାକୁର, ସର୍ବଜ୍ଞ, ସର୍ବଦ୍ରଷ୍ଟା, ସମସ୍ତ ଜୀବ, ସମସ୍ତ ନିବାସ ଓ ମନର ଭିତରେ ଥିବା ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା ପ୍ରଭୁ। ସେଠିପାଇଁ କେହି ତାଙ୍କୁ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସେ ସମୟ ସମୟରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି। ସେ ନିରାକାର ହେଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଆକାରଧାରୀ ମଧ୍ୟ। ସେଇ କର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ ପ୍ରପଞ୍ଚରେ ବ୍ୟାପ୍ତ।" "ସେ ପ୍ରକାଶମାନ, ଦିବ୍ୟ, ଏହି ସମସ୍ତ ଆକାଶରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି। କିଏ ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ଜାଣିପାରିବ? ସେଠି ତାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବା କିଏ? ସେଉଁଥିଲେ ସେ ନିଜେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ। ଏମିତି ଏକ ପ୍ରଭୁଠାରୁ ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ତେଣୁ ଆପଣମାନେ ମୋତେ କିପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିପାରିବେ? ତଥାପି ଯଦି ଆପଣମାନେ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାଁୁଛନ୍ତି, ତେବେ ମୋତେ ଯଥାର୍ଥ ରୂପରେ ଦେଖନ୍ତୁ।" ଏମିତି କହି, ମନ୍ୟୁ ତାଙ୍କର ମହାତ୍ମ ରୂପ ଦର୍ଶନ କରାଇଲେ, ଯାହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭବ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ତୃତୀୟ ନୟନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା। ସେଇ ରୂପ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜୋମୟ, ପୁରୁଷତ୍ୱର ସାର ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଅଭିମାନର ଅନୁଭୂତି ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ, ନାଶକର୍ତ୍ତା, ଶଙ୍କରଙ୍କ ତେଜୋମୟ ପ୍ରତିନିଧି। ତାଙ୍କ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଚମକୁଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ନମସ୍କାର କଲେ, ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ଦେବତାମାନେ ହାତ ଯୋଡି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ। ଏବେ ଦେବତାମାନେ ମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ— “ମନ୍ୟୁ, ଆପଣ ଆମର ସେନାପତି ହୁଅନ୍ତୁ। ଆପଣ ଯେଉଁ ରାଜ୍ୟ ଆମକୁ ଦେଇଛନ୍ତି, ତାହାରେ ଆମେ ଆନନ୍ଦରେ ଶାସନ କରିବୁ।" "ତେଣୁ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆପଣ ଜୟପ୍ରଦାତା, ବିଜୟ ଆନ୍ତିବା, ଆପଣେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଭରୁଣ ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକପାଳ। ଆମ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଜୟ ପାଇଁ ଆପଣ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତୁ।" ମନ୍ୟୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ— “ମୋ ବିନା କିଛି ନାହିଁ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି, କିନ୍ତୁ କେହି ମୋତେ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେଇ ପ୍ରଭୁ ମନ୍ୟୁ, ଯିଏ ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ଅଲଗା ଭାବେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ସେଇ ରୂଦ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ରୂଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ମନ୍ୟୁ, ଯିଏ ପରେ ଶିବ ହେଇଥିଲେ। ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ, ସମସ୍ତରେ ମନ୍ୟୁ ବ୍ୟାପ୍ତ।" ମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ଲାଭ କଲେ। ବିଜୟ, ସାହସ ଓ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶକ୍ତି ମନ୍ୟୁଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ମନ୍ୟୁଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଦେବତାମାନେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ହରାଇ, ପୁନର୍ବାର ତାଙ୍କ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଗଲେ। ଗୌତମୀ ନଦୀର ତୀରେ, ଦେବତାମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ ଓ କ୍ରୋଧ ଓ ବିଜୟ ଲାଭ କଲେ। ଏହିଠାରୁ ସେ ସ୍ଥାନ ‘ମନ୍ୟୁତୀର୍ଥ’ ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲା। ଯେଉଁଠାରେ ଶୁଦ୍ଧ ମନେ ମନ୍ୟୁଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେଉଁଠାରେ ବିଜୟ ମିଳେ, କେହି ତାଙ୍କୁ ହରାଇପାରେ ନାହିଁ। ମହାମୁନି, ସେଠି ମନ୍ୟୁତୀର୍ଥ ପରି ଶୁଦ୍ଧିଦାୟକ ତୀର୍ଥ ଆଉ କେଉଁଠି ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ଶଙ୍କର ନିଜେ ମନ୍ୟୁ ରୂପେ ବସିଛନ୍ତି। ସେଠି ସ୍ନାନ, ଦାନ କିମ୍ବା ସ୍ମରଣ କଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ଏହିପରେ ଆଉ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି—ସାରସ୍ବତ ତୀର୍ଥ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ଶୁଭ, ଲୋକମାନେ ଏଠାରେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ୱର କରେ। ଏହା ସମସ୍ତ ରୋଗ ଦୂର କରେ, ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ। ଏହି ତୀର୍ଥର ବିସ୍ତୃତ କଥା ଏବେ ଶୁଣ, ନାରଦ। ପୁଷ୍ପୋଟ୍କଟାର ପୂର୍ବଦିଗରେ, ଗୌତମୀ ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ତୀରରେ, ଶୁଭ୍ର ପର୍ବତ ନାମକ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପାହାଡ଼ ଅଛି। ସେଠି ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତ୍ୟାଗଶୀଳୀ ଋଷି ଶାକଳ୍ୟ ଅତି ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, କାରଣ ସେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ ଏବଂ ତପସ୍ୱୀ ଥିଲେ। ଅଗ୍ନିସେବା ଓ ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ଶାକଳ୍ୟଙ୍କୁ ଏଠି ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଦେବତାମାନେ ସେବା କରୁଥିଲେ। ଏହି ପବିତ୍ର ପାହାଡ଼ରେ ‘ପରଶୁ’ ନାମକ ଏକ ଦାନବ ରହୁଥିଲା, ଯିଏ ଦେବତା ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଭୟ କରୁଥିଲେ, ଯଜ୍ଞ ଘୃଣା କରିଥିଲା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଘାତକ ଥିଲା। ସେ ଦାନବ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରି, କେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କେବେ ବାଘ, କେବେ ଦେବତା, କେବେ ପଶୁ, କେବେ ଜନାନୀ, କେବେ ହରିଣ ଓ କେବେ ଶିଶୁ ରୂପେ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଘୁରୁଥିଲା। ଏଭଳି ଦୁଷ୍ଟ ପରଶୁ ଶାକଳ୍ୟ ଋଷିଠାରେ ପୁନଃପୁନଃ ଯାଉଥିଲା, ତାଙ୍କୁ ଧରିବା କିମ୍ବା ହତ୍ୟା କରିବା ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସେ ତାହାରେ ସଫଳ ହେବାରେ ଅସମର୍ଥ ହେଉଥିଲା। ଏକ ଦିନ, ଶାକଳ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ପୂଜା କରିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଭୋଜନ ଆଶାରେ, ପରଶୁ ଦାନବ ଏକ ବୃଦ୍ଧ, ଶିରା ଚୁଲି, ଦୁର୍ବଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସଙ୍ଗରେ ଏକ କନ୍ୟାକୁ ନେଇ ଶାକଳ୍ୟଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲା ଏବଂ କହିଲା— “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋତେ ଏବଂ ଏହି କନ୍ୟାକୁ ଭୋଜନ ଦିଅ। ଅତିଥି ସମୟରେ ଆମେ ଆସିଛୁ। ତୁମେ ଗୌରବ ଦେଇ ଅତିଥି ସେବା କରିଛ।" "ଏହି ଜଗତରେ ସେମାନେ ଧନ୍ୟ, ଯାହାଙ୍କ ଘରରୁ ଅତିଥି ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ବାହାରିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଜୀବନ୍ତ କିମ୍ବା ମୃତ ଯେହେଉନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଖାଇବାକୁ ବସିଥାଏ, ନିଜ ପାଇଁ ଯାହା ରଖାଯାଏ, ତାହା ଅତିଥିକୁ ଦିଏ, ସେଇ ଦାନରେ ପୃଥିବୀ ଦିଆଯାଏ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶାକଳ୍ୟ କହିଲେ, “ମୁଁ ଦେବି," ଏବଂ ଦ୍ୱିଜକୁ ଆସନ ଦେଇ, ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ତାଙ୍କୁ କୁହାରି (ଅକ୍ଷ) ଦେଲେ। ଶାକଳ୍ୟଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ମାନ ଦେଇ, ପରେ ତାଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଲେ।