ନାରଦ ମୁନି, ଏହି କଥା ଶୁଣ, ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ତିନିଟି ଯଜ୍ଞ କୁଣ୍ଡ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଯଜ୍ଞପତି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବରେ ଥିବା ସ୍ଥଳ, ଯିଏ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି । ସେଇ ସମୟ ଠାରୁ ଏଠାରେ ମୋ ଦେବତାଙ୍କର ପୂଜା ପ୍ରଚଳିତ ହେଲା । ଏଠାରେ ଥିବା କିଛି କୀଟ କିମ୍ବା ପୋକା ମଧ୍ୟ ଶେଷରେ ମୁକ୍ତିର ଅର୍ହତା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ । ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଧର୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷର ବୀଜ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବିଶେଷକରି ଗୌତମୀ ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ବିବର୍ତ୍ତିତ ଅଞ୍ଚଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଇଛି । ଯେଉଁ କେହି ଏହି ପବିତ୍ର ନଦୀମୂଳ ସଂଗମରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କର୍ମ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା କେବଳ କୁଶ ଦେଇ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ଏଠି ଶ୍ରବଣ, ପାଠ କିମ୍ବା ଭକ୍ତି ସହିତ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ଶକ୍ତି ଲଭନ୍ତି, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ଏହି ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ବରେ ଛଏ ହଜାର ଛଅ ହଜାର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ମହତ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି । ହେ ମୁନି, ଏହି ବନ୍ଦିତ କୁଶତର୍ପଣ ତୀର୍ଥ ବାରାଣସୀରେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ; ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ଜଗତରେ ଏପରି ଦ୍ୱୀପ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାହିଁ । ଏହି ତୀର୍ଥର କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଧ ଭଳି ପାପ ନାଶ ହୁଏ; ଏହି ତୀର୍ଥ ପୃଥିବୀରେ ସ୍ୱର୍ଗର ଦ୍ୱାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହାକୁ ମନ୍ୟୁତୀର୍ଥ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ; ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ ଓ ପାପ ନଶ୍ୱର ହୁଏ । ଏହାର ମହିମା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ମନୋଯୋଗ ସହ କାହାଣୀ ଶୁଣ । ଏକଦା ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିଶାଳ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା । ସେଠାରେ ଦେବତାମାନେ ଜିତିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଦାନବମାନେ ବିଜୟୀ ହେଲେ; ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ ଦେବଗଣ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଲେ ଓ କହିଲେ, "ଆମ ପାଇଁ ରକ୍ଷାର କୌଣସି ଉପାୟ ଦିଅ ।" ମୁଁ କହିଲି, "ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଯାଅ ।" ସେଠାରେ, ଗୌତମୀ ନଦୀ ପାରେ, ସେମାନେ ସ୍ୱୟଂ ଆନନ୍ଦମୟ, ଅକ୍ଷୟ ଓ ନିର୍ଲିପ୍ତ ଦେବ ମହେଶ୍ଵରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ । ମୁଁ କହିଲି, "ମହେଶ୍ଵରଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କର, ସେଉଁଠାରୁ ବିଜୟର କାରଣ ମିଳିବ ।" ଦେବତାମାନେ "ତଥାସ୍ତୁ" କହି ମହେଶ୍ଵରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ; କିଏ ତପସ୍ୟା କଲେ, କିଏ ନୃତ୍ୟ କଲେ, କିଏ ସ୍ନାନ କଲେ, କିଏ ପୂଜା କଲେ । ତାପରେ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଭଗବାନ ମହେଶ୍ଵର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ଯାହା ଚାହଁ, ମାଗ ।" ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, "ହେ ଦେବଦେବ, ଆମ ପାଇଁ ଏମିତି ଏକ ବିର ଦିଅ, ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧ ମାନ୍ଚେରେ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯାହାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଆମେ ସୁଖୀ ହେବା ।" ଭଗବାନ ମହେଶ୍ଵର କହିଲେ, "ତଥାସ୍ତୁ ।" ତାଙ୍କ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ, ସେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ବିର ମନ୍ୟୁ ନାମେ ତିଆରି କଲେ, ଯିଏ ଦେବସେନାପତି ଭାବେ ନିୟୁକ୍ତ ହେଲେ । ସମସ୍ତ ଦେବତା ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ତାଙ୍କ ନିଜ ନିଜ ଲୋକକୁ ଫେରି, ମନ୍ୟୁଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ । ଦେବତାମାନେ ଦାନବ ଓ ଦୈତ୍ୟଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଦଣ୍ଡ ଧରି ଦଁଡାଇଲେ ଓ ମନ୍ୟୁଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଆମେ ତୁମର ଶକ୍ତି ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁ, ପରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା । ତେଣୁ, ମନ୍ୟୁ, ତୁମେ ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କର ।" ଦେବତାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମନ୍ୟୁ ମୁସ୍କୁରାଇ କହିଲେ, "ମୋ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ହେଉଛନ୍ତି ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ସର୍ବଜ୍ଞ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଯିଏ ସମସ୍ତକୁ ଜାଣନ୍ତି, କିଏ ଟିଏ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିପାରିବେ? ସେ ନିରାକାର ଓ ସାକାର ଉଭୟ, ସେଇ କର୍ତ୍ତା, ସେଇ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ । ଏମିତି ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଠାରୁ ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ତେଣୁ କିପରି ତୁମେ ମୋତେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣିପାରିବ? ତଥାପି, ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, ଏଠି ମୋର ମହାକାୟ ଦେଖ ।" ଏପରି କହି, ମନ୍ୟୁ ତାଙ୍କର ମହାକାୟ ରୂପ ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ, ଯାହା ଭବଙ୍କ ତୃତୀୟ ନେତ୍ର ଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା । ସେ ରୂପ ଚମତ୍କାର ତେଜରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପୁରୁଷତ୍ୱର ସାର, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଅହଂକାର ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ । ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ରୂଦ୍ର ରୂପ, ସମସ୍ତଙ୍କ ରୋଷ ଓ ସଂହାର, ଶଙ୍କରଙ୍କ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ । ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଦେଖି ନମସ୍କାର କଲେ; ଦାନବ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ଦେବତାମାନେ ହାତ ଜୋଡି ଦଁଡାଇଲେ । ତାପରେ, ସମସ୍ତେ ମିଶି କହିଲେ, "ମନ୍ୟୁ, ଆମର ସେନାପତି ହୁଅ; ତୁମେ ଦେଇଥିବା ରାଜ୍ୟରେ ଆମେ ରାଜ୍ୟଭୋଗ କରିବା ।" "ତୁମେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବିଜୟୀ, ବିଜୟବୃଦ୍ଧିକର୍ତ୍ତା; ତୁମେ ଇନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ ବରୁଣ, ଏବଂ ତୁମେ ସମସ୍ତ ଲୋକପାଳ ।" "ବିଜୟ ପାଇଁ ଆମ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କର ।" ମନ୍ୟୁ କହିଲେ, "ମୋ ବିନା କିଛି ନାହିଁ; ମୁଁ ସମସ୍ତ ଭିତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, କିନ୍ତୁ କେଉଁଠି ମୋତେ ଜାଣିନାହାନ୍ତି । ସେଇ ପ୍ରଭୁ ମନ୍ୟୁ, ଯିଏ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ । ସେ ରୂଦ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ରୂଦ୍ର ମନ୍ୟୁ, ଯିଏ ଶିବ ହେଲେ । ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ମନ୍ୟୁ ବ୍ୟାପ୍ତ ।" ମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟୀ ହେଲେ; ବିଜୟ, ପରାକ୍ରମ ଓ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶକ୍ତି ମନ୍ୟୁଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା । ମନ୍ୟୁଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ଦେବତାମାନେ ଦୈତ୍ୟଙ୍କୁ ହରାଇ, ପୁନଃ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଗଲେ । ସେଠି, ଗୌତମୀ ନଦୀ କୂଳରେ, ଦେବତାମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜି ରୋଷ ଓ ବିଜୟ ଲାଭ କଲେ; ଏହି କାରଣରୁ ସେଠିକୁ ମନ୍ୟୁତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏଠି ଯିଏ ଶୁଦ୍ଧ ମନେ ମନ୍ୟୁର ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ବିଜୟ ପାଏ, କେହି ତାଙ୍କୁ ଜୟ କରିପାରେ ନାହିଁ ।