ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ, ମୁନିଗଣଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଭାବରେ କୁହାଯାଉଛି—ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ଜଳ ଭୂମିରେ ପଡିଥିଲା, ସେଠି ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି । ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡିକୁ ନିର୍ମଳ କରିବା ପାଇଁ ସ୍ନାନ କଲେ, ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ । ସର୍ବଦା ଦେବତାଙ୍କ ଦେବତା, ଶାର୍ଣ୍ଗଧରୀ ଭଗବାନ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ସୁନ୍ଦର କରି ରଖିଛନ୍ତି । ଏହି ତୀର୍ଥର ଘାଟ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବୈକୁଣ୍ଠ ଉପରେ ଉତ୍କଳନ କରିବାର ଉପାୟ ମିଳେ । ଯେଉଁଠାରେ ପବିତ୍ର କୁଶ ଶାଖା ଭୂମିରେ ପଡିଥିଲା, ସେଠି କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ପଣ କରାଯାଇଥିଲା, ଯାହା ପ୍ରଚୁର ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ । ଯେଉଁଠି କୁଶ ଅର୍ପଣ କରାଯାଇଥିଲା, ସେଠି ସମସ୍ତ ଦେବତା ତୃପ୍ତି ଲଭିଥିଲେ । ପରେ ଗୌତମୀ ନଦୀ ଅନ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏଠାରେ ଯୋଗ ଦେଲା । ଯେବେ ପ୍ରଣୀତ ଜଳ ଉପଲବ୍ଧ ହେଲା, ସେଠି ପ୍ରଣୀତ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମିଳନ ହେଲା । କୁଶ ଅର୍ପଣର ସ୍ଥାନରେ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ 'କୁଶତର୍ପଣ' ଭାବରେ ପରିଚିତି ମିଳିଲା । ମୁଁ ଏଠି ଉତ୍ତର ବିନ୍ଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ପୋଷ୍ଟ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ପୂଜ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି ଏବଂ ଏହି ସ୍ଥାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରୂପ ହୋଇଛି । ଏଠି ଏକ ପବିତ୍ର ଅଶ୍ୱଥ୍ଥ ଗଛ ଅବିନାଶୀ ଏବଂ ଶ୍ରୀମୟ ହୋଇଯାଇଛି—ଏହା ସଦା ଅବିନାଶୀ ଏବଂ କାଳର ରୂପ ନେଇଛି; ଏହି ଗଛକୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ଯଜ୍ଞର ପୁଣ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ । ମୋ ଦେବତାର ପୂଜା 'ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ' ଭାବରେ ପରିଚିତ; ଯେବେ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେଲା, ମୁଁ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲି । ଯେଉଁ ବେଦରେ 'ବିଶ୍ୱପୁରୁଷ' ଭାବରେ ପରିଚିତ ଭଗବାନ ଅଛନ୍ତି, ଯାଁଠୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଯାଁଠୁ ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି ଏବଂ ଯାଁଠୁ ଏହି ଜଗତ ରୂପାନ୍ତରିତ ହେଉଛି—ମୁଁ ସେହି ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ମୋ ଦେବତାର ପୂଜା ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲି, ଯାହା ଚଉବିଶ ଯୋଜନ ଯାଁଠି ବିସ୍ତୃତ । ଏହି କାରଣରୁ, ଆଜି ମଧ୍ୟ, ତିନିଟି ଯଜ୍ଞକୁଣ୍ଡ ଅଛି, ନାରଦ, ଯେଉଁଗୁଡିକ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପରେ ପରିଚିତ, ଚକ୍ରଧାରୀ ଭଗବାନଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ରୂପ । ଏହି ସ୍ଥାନରେ ମୋ ଦେବତାର ପୂଜା ସଦା ପ୍ରଚାରିତ ହୁଏ; ଏଠାରେ ଥିବା କିଛି କୀଟ କିମ୍ବା ପୋକ ମଧ୍ୟ ଶେଷରେ ମୁକ୍ତିର ଅର୍ହତା ହେଇଥାଏ । ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟ ଧର୍ମ ଏବଂ ମୁକ୍ତିର ମୂଳ ଭାବରେ ପରିଚିତ; ବିଶେଷ କରି ଗୌତମୀ ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ଆଲିଙ୍ଗିତ ଅଞ୍ଚଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର । ଯେଉଁଠି ପବିତ୍ର ନଦୀମାନଙ୍କ ମିଶିବା ସ୍ଥାନରେ କେହି ସ୍ନାନ, ଦାନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କ୍ରିୟା କରିଥିଲେ, କିମ୍ବା କୁଶ ଅର୍ପଣ କରିଥିଲେ, ସେଉଁଠି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ ହୁଏ । ପାଠ, ଅଧ୍ୟୟନ କିମ୍ବା ଭକ୍ତି ସହିତ ଶୁଣିବା ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ କରେ, ଭୋଗ ଓ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ । ଦୁଇ ତୀରରେ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀମାନେ କୁହନ୍ତି—ଏଠି ଛଏ ହଜାର ଛଅ ହଜାର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ପୁଣ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ ବିବର୍ଣ୍ତି ହୋଇଛି । ଏହି 'କୁଶତର୍ପଣ' ତୀର୍ଥ ବାରାଣସୀରେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ; ଚଳନ୍ତୁ ଓ ଅଚଳନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତୀର୍ଥ ନାହିଁ । ଏହି ତୀର୍ଥର ସ୍ମରଣ କରିଲେ ମାନବହତ୍ୟା ପରି ପାପ ନିଶ୍ଚୟ ନଶ୍ୱ ହୁଏ; ଏହି ତୀର୍ଥ ପୃଥିବୀରେ ସ୍ୱର୍ଗର ଦ୍ୱାର ଭାବରେ ପରିଚିତ । ଏହି ତୀର୍ଥ 'ମନ୍ୟୁତୀର୍ଥ' ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ୱ କରେ; ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ ହୋଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ପାପ ନଶ୍ୱ ହୁଏ । ଏହାର ମହାତ୍ମ୍ୟ ମୁଁ କୁହିବି, ଏ ମୁନି, ଆପଣ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣନ୍ତୁ । ଏକ ସମୟରେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ହେଉଥିଲା । ସେଠି ଦେବତାମାନେ ଜିତିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଦାନବମାନେ ଜିତିଲେ; ଦେବତାମାନେ ହାରିଗଲେ ଏବଂ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଲେ । ସେମାନେ ମୋତେ କୁହିଲେ, "ଆମକୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ କାରଣ ଦିଅ।" ମୁଁ କହିଲି, "ସମସ୍ତେ ଗଙ୍ଗା କୁ ଯାଉ।" ସେଠି, ଗୌତମୀ ନଦୀର ତୀରରେ, ସେମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ; ଶିବ ନିଜର ସ୍ଵଭାବରେ ଆନନ୍ଦମୟ, ଅବିକଳ ଏବଂ ଅନ୍ୟତମ ସୁନ୍ଦର । ସମସ୍ତ ଦେବତା ଶିବଙ୍କୁ ବିଜୟର କାରଣ ଦେବେ । ଏପରେ, ଦେବତାମାନେ "ତଥା" କହି, ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଲେ । କିଛି ଦେବତା ତପସ୍ୟା କଲେ, କିଛି ନୃତ୍ୟ କଲେ, କିଛି ସ୍ନାନ କଲେ, କିଛି ପୂଜା କଲେ । ଏପରେ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦେବତାମାନେଠାରେ କହିଲେ, "ତମେ ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ଚୟନ କର।" ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, "ଦେବତାଙ୍କ ଦେବତା, ଆମକୁ ବିଜୟ ପାଇଁ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ୟୁ ଦିଅ, ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧରେ ସମ୍ମୁଖରେ ରହିଥାଏ ।" "ତାଙ୍କର ଭୁଜବଳରେ ଆମେ ସୁଖୀ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ରଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।" ଶିବ କହିଲେ, "ତଥା" । ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଶିବ ଏକ ଅତ୍ୟଧିକ ଭୟଙ୍କର ମନ୍ୟୁ ନାମକ ଦେବତା ସୃଷ୍ଟି କରିଲେ, ଯିଏ ଦେବସେନାର ନେତୃତ୍ୱ କରିବେ । ସମସ୍ତ ଦେବତା ମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫିରି, ମନ୍ୟୁ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ । ଦେବତାମାନେ ଦାନବ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଜ ସ୍ଥାନ ନେଇ, ମନ୍ୟୁଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଆମେ ତୁମର ଶକ୍ତି ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ; ପରେ ଶତ୍ରୁମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା। ତୁମେ ନିଜର ରୂପ ଦେଖା, ଆମେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ।" ଦେବତାମାନେଙ୍କ ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣି, ମନ୍ୟୁ ହସିବା ପରି କହିଲେ, "ମୋ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଦେବତାଙ୍କ ଦେବତା, ସର୍ବଜ୍ଞ, ସର୍ବଦର୍ଶୀ ପ୍ରଭୁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜନ, ସମସ୍ତ ନିବାସ, ଏବଂ ମନର ସମସ୍ତ ଭାବକୁ ଜାଣନ୍ତି । କେହି ତାଙ୍କୁ ଜାଣିନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସେ ସମସ୍ତ କୁ ଜାଣନ୍ତି; ତାଙ୍କର ରୂପ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ରୂପ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ସେ କାର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରନ୍ତି ।" "ସେ ପରମ ପ୍ରଭୁ, ପ୍ରକାଶମୟ, ଦିବ୍ୟ, ଖଗୋଳରେ ବିଚରିବା; କେଉଁଠି ତାଙ୍କର ରୂପ ଜଣାଯାଏ? ସେ ନିଜେ ଜଗତ, ତାଙ୍କୁ କିଏ ତିଆରି କରିଛି? ଏହି ପରମ ଦେବତାଠୁ ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି; ତେଣୁ ତୁମେ କିପରି ମୋତେ ଜଣାପାରିବେ? କିନ୍ତୁ, ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ମୋତେ ଦେଖ।