ସୃଷ୍ଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା; ଯଥାଇଚ୍ଛା ସୃଜନ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ଏବେ ସାଧାରଣ ଓ ବିଶେଷ ପାତ୍ରଗୁଡିକୁ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ ଉଚିତ। ଏହିପରି, ଯଜ୍ଞ ଶ୍ତମ୍ଭ, ପ୍ରସ୍ତୁତ କୁଶା ଓ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିବା ପୁରୋହିତ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଚିନ୍ତନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜିନିଷଗୁଡିକୁ ଅପସାରଣ କରିବାକୁ ହେବ। ଅଞ୍ଜଳି, ପୁରୁଷ, ଏବଂ ବନ୍ଧନଗୁଡିକୁ ମୁକ୍ତ କର; ସବୁକିଛିକୁ ମୁକ୍ତ କର, ଓ ବ୍ରହ୍ମଣ। ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ସମୟରେ, ଅନୁକ୍ରମରେ, ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି—ଗାର୍ହପତ୍ୟ, ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଗ୍ନିଗୁଡିକୁ—ଅର୍ପଣ କରାଯାଇଲା। ପୂର୍ବ ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କରିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରେ ବିଶ୍ୱପୁରୁଷ, ଯାହା ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଉତ୍ସ, ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର, ଆଚରଣରେ ପବିତ୍ର, ଯଜ୍ଞର ଦେବତା—ଯିଏ ବିଶ୍ୱର ଅବତାର, ଲୋକର ନାୟକ ଓ ସମସ୍ତ ଜନକ—ସେ ଯଜ୍ଞ କୁଣ୍ଡଗୁଡିକୁ ବିଦ୍ୟମାନ ହେଇଥାନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ଧଳା ରୂପେ ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନିରେ, କଳା ରୂପେ ଦକ୍ଷିଣ ଅଗ୍ନିରେ, ହଳଦୀ ରୂପେ ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନିରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ସମୟ ସମୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ସେଠି ରହିଥାନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ଅବିନାଶୀ, ସମସ୍ତ ଉତ୍ସ, ସେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ନାହିଁ। ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣୀତ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରିବା ପରେ, ସେ ଜଳକୁ 'ପ୍ରଣୀତ' କୁହାଯାଏ; ଶୁଭ ନଦୀକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣୀତ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରଣୀତ ଜଳକୁ କୁଶା ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧ କରି, ଶୁଧ୍ଧି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ସମୟରେ ପ୍ରଣୀତ ଜଳର ତୁଷା ଚିହ୍ନ ଚୁଇଁପଡ଼ିଥାଏ। ସେଠି ଯେଉଁଠି ତୁଷା ଚିହ୍ନ ପଡ଼ିଥାଏ, ନିତ୍ୟ ମେରୁ ତୀର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ, ଯାହାରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ଯଜ୍ଞ ଫଳ ମିଳିଥାଏ। ସେ ତୀର୍ଥ ସର୍ବଦା ଦେବଦେବତା, ଶାର୍ଙ୍ଗଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ; ଏହି ତୀର୍ଥର ଶ୍ରେଣୀ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଯିବା ଉପାୟ। ଯେଉଁଠି ପବିତ୍ର କୁଶା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥାଏ, ସେଠି କୁଶା ଅର୍ପଣ ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। କୁଶା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ କୁଶା ଅର୍ପଣ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି; ପରେ ଗୌତମୀ ଅଞ୍ଜଳି ଅନ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଯୋଗ ଦେଲା। ପ୍ରଣୀତ ଜଳ ଉପସ୍ଥିତ ହେବା ସମୟରେ, ପ୍ରଣୀତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲା; କୁଶା ଅର୍ପଣ ସ୍ଥାନରେ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ କୁଶତର୍ପଣ କୁହାଯାଏ। ଏଠି ମୁଁ ବିନ୍ଧ୍ୟର ଉତ୍ତରେ ଏକ ଯଜ୍ଞ ଶ୍ତମ୍ଭ ଉପସ୍ଥାପନ କଲି, ଯାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଗତରେ ପୂଜ୍ୟ ହେଲା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶରଣସ୍ଥଳ ହେଲା। ସେ ପବିତ୍ର ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛ ଅକ୍ଷୟ ଓ ଶ୍ରୀମୟ ହେଲା; ଏହା ନିତ୍ୟ, କାଳର ରୂପ ଧାରଣ କରିଛି, ଏବଂ ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ଯଜ୍ଞର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ମୋ ଦେବତାର ପୂଜାକୁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ପରେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପ୍ରସନ୍ନ କଲି। ବେଦରେ ଯିଏ ବିଶ୍ୱପୁରୁଷ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଯାହାଠୁ ସ୍ଥୂଳ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଯାହାଠୁ ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଏବଂ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଶ୍ୱ ରୂପାନ୍ତର ହେଉଛି— ସେ ଦେବଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମୋ ଦେବତାର ପୂଜା ସ୍ଥାନକୁ ଶୁଭ କରି ଏକ ଚବିଶ ଯୋଜନା ଜମିରେ ବିସ୍ତାର କରିଲି। ଏହିପରି, ଏଉଁ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତିନିଟି ଯଜ୍ଞ କୁଣ୍ଡ ଅଛି, ଓ ନାରଦ, ଯାହା ବିଷ୍ଣୁ, ଚକ୍ରଧାରୀ ଯଜ୍ଞପତିଙ୍କର ରୂପ। ସେ ସମୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ମୋ ଦେବତାର ପୂଜା ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏଉଁ ତୀର୍ଥରେ ଥିବା ଜୀବ, କୀଟ ଓ କୀଟାଦି ମଧ୍ୟ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରିଥାଏ। ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟ ଧର୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷର ବୀଜରୂପ; ବିଶେଷକରି ଗୌତମୀ ଦ୍ୱାରା ଆଲିଙ୍ଗିତ ଅଞ୍ଚଳ ଅତି ପବିତ୍ର ହୋଇଛି। ଯେଉଁଠି ପବିତ୍ର ନଦୀମିଳନରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରିଥାଏ, କିମ୍ବା କୁଶା ଅର୍ପଣ କରିଥାଏ, ସେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବସ୍ଥାନ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଅଧ୍ୟୟନ କିମ୍ବା ଭକ୍ତି ସହିତ ଶୁଣିବା ମଧ୍ୟ ଜନମାନସଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ଦୁଇ ତଟରେ ଅଠାଠି ହଜାର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ପୂର୍ବରୁ ପୁଣ୍ୟ ବିବର୍ଣ୍ତି ହୋଇଛି। ଓ ମୁନି, ବାରାଣସୀରେ ମଧ୍ୟ କୁଶତର୍ପଣ ତୀର୍ଥ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଚଳ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟ ଏପରି ତୀର୍ଥ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାହିଁ। ଏହି ତୀର୍ଥର ସ୍ମରଣ ମାତ୍ରରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ହତ୍ୟା ଭଳି ପାପ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ଏହି ତୀର୍ଥ ପୃଥିବୀରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଦ୍ୱାର ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଏହାକୁ ମନ୍ୟୁତୀର୍ଥ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ କରେ; ସ୍ମରଣ କରିଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ, ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ମୁଁ ଏହି ତୀର୍ଥର ମହିମା କହିବି; ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଶୁଣ, ଓ ମୁନି। ଏକ ସମୟରେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା। ସେଠି ଦେବତାମାନେ ଜିତିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଦାନବମାନେ ବିଜୟୀ ହେଲେ; ଦେବସମୂହ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ ହୋଇ, ମନ ଭୟଭିତ ହେଇ ଫେରିଗଲେ। ସେମାନେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସି, 'ଆମେ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ କାରଣ ଦିଅ' ବୋଲି କହିଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କହିଲି, 'ସମସ୍ତେ ଗଙ୍ଗାକୁ ଯାଅ।' ଗୌତମୀ ତଟରେ ସେମାନେ ନିଜର ଦେବତା ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ, ଯିଏ ସ୍ଵଭାବରେ ଆନନ୍ଦମୟ, କ୍ଷୟ-କ୍ଲେଶ ହୀନ, ଓ ଶୋଭାମୟ। ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିଲେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଜୟର କାରଣ ପାଇବେ; 'ତଥାସ୍ତୁ' କହି, ଦେବସମୂହ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। କିଛି ତପସ୍ୟା କଲେ, କିଛି ନୃତ୍ୟ କଲେ, କିଛି ସ୍ନାନ କଲେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ପୂଜା କଲେ। ତାପରେ ତ୍ରିଶୂଲଧାରୀ ଭଗବାନ୍ ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଦେବତାମାନେକୁ କହିଲେ: 'ତମେ ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ଚୟନ କର।' ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, 'ଦେବଦେବତା, ଆମେ ବିଜୟ ପାଇଁ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ୟୁ, ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆଗରେ ଦଢ଼ି ରହିବେ, ଦିଅ।' 'ଯାହାର ଭୁଜଶକ୍ତି ଉପରେ ଆମେ ଆଶ୍ରୟ କରି ସୁଖୀ ହେବା।' ଭଗବାନ୍ ମହେଶ୍ୱର ଦେବତାମାନେକୁ 'ତଥାସ୍ତୁ' କହିଲେ। ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ପରମେଶ୍ୱର ଏକ ଅତି ଭୟଙ୍କର ମନ୍ୟୁ ନାମକ ଅବତାର ତିଆରି କଲେ, ଯିଏ ଦେବସେନାର ନେତୃତ୍ୱ କରିବେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ନିଜ ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରି, ମନ୍ୟୁ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।