ମୁଁ ପୁରୁଷସୂକ୍ତ ଜପି, ସେ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ପୁରୁଷ ସମର୍ଥ୍ୟରେ ସ୍ତୁତି କଲି। “ଏହିପରି ହେଉ,” ବୋଲି ମୁଁ କହିଲି, ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାୟକ, ମୋର ଉତ୍ପତ୍ତିର ମୂଳ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ପୁରୁଷସୂକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ସ୍ତୁତି କଲି। ତାପରେ ଦେବୀ ମୋତେ କହିଲେ, “ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ତୁମେ ମୋତେ ବଳିଜନ୍ତୁ କର; ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମୋର ନିତ୍ୟ ପ୍ରଜାପତି ବୋଲି ଜାଣି।” ତେଣୁ, କାଳର ବଳିଖାମ୍ବ ନିକଟେ, ଗୁଣର ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧାଯାଇଥିବା ଏବଂ କୁଶ ଉପରେ ସ୍ଥାପିତ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମୁଁ ଦୃଢ଼ତା ସହିତ ଜଳ ଛିଟିଲି। ଏହିପରି ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ସେହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲା। ତାଙ୍କର ମୁଁହରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବାହୁରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ମୁଁହରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି, ଶ୍ୱାସରୁ ବାୟୁ, କାନରୁ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ, ମୁଣ୍ଡରୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ର, ଚକ୍ଷୁରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ନାଭିରୁ ଅନ୍ତରିକ୍ଷ, ଜଂଘାରୁ ସାଧାରଣ ଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ପାଦରୁ ଶୂଦ୍ର ଓ ପୃଥିବୀ, ରୋମକୁପରୁ ଋଷିମାନେ, ଚୁଲିରୁ ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ନଖରୁ ପଶୁପକ୍ଷୀ, ଗୁଦ ଓ ଶିଶ୍ନରୁ କୀଟପତଙ୍ଗ ଓ ଉଡ଼ୁଥିବା ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସ୍ଥିର ଓ ଚଳିତ, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସେହି ପୁରୁଷ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏବଂ ମୋ ଠାରୁ ଦେବମାନେ ପୁନଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେତିବେଳେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମଧୁର ବାଣୀ ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କଲା—“ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି; ଯଥାଇଚ୍ଛି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ଏବେ ସାଧାରଣ ଓ ବିଶେଷ ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କର। ଏହିପରି, ବଳିଖାମ୍ବ, ପ୍ରସ୍ତୁତ କୁଶ ଓ ଯେଉଁଠାରେ ଯଜ୍ଞ କରାଯାଉଛି, ଧ୍ୟାନ, ଉପାଧାନ ଓ ପୂଜାର ଉପକରଣ—ସମସ୍ତକୁ ଅପସାରଣ କର। ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ହୂଁଡ଼ି, ପୁରୁଷ, ବନ୍ଧନ—ସମସ୍ତକୁ ମୁକ୍ତ କର।” ସେଇ ବାଣୀ ମଧୁର ଭାବରେ ଶୁଣି, ମୁଁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଗାର୍ହପତ୍ୟ, ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଗ୍ନିଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁକ୍ରମେ ଅର୍ପଣ କଲି। ପୂର୍ବ ଅଗ୍ନିରେ ଯେପରି ଅନୁକ୍ରମ ଅନୁସାରେ ହବି ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ, ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ବିଶ୍ୱର ମୂଳ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ମନ୍ତ୍ରରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଶୁଭ୍ର ଆଚରଣରେ ଶୁଦ୍ଧ, ସେ ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ନାୟକ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଯଜ୍ଞଦେବତା ସେଇ ଅଗ୍ନିକୁ ବିରାଜିତି ହୁଅନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ଶୁଭ୍ର ରୂପେ ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନିରେ, କଳା ରୂପେ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନିରେ, ହଳଦିଆ ରୂପେ ଗୃହସ୍ଥ ଅଗ୍ନିରେ ବିରାଜିତି। ସମୟ ସମୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ସେଠାରେ ବସୁଥିବାରୁ, ସମସ୍ତ କିଛି ବିଷ୍ଣୁ ବିନା ନାହିଁ। ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ଜଳକୁ ପ୍ରଣୀତ କରିଦେଲି; ସେହି ପ୍ରଣୀତ ଜଳ ପବିତ୍ର ନଦୀ ଭାବେ ବି ଖ୍ୟାତି ଲାଗିଛି। ପ୍ରଣୀତ ଜଳକୁ କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ କରି, ପବିତ୍ରତା ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ସମୟରେ, ଏହାର କିଛି ଫୋଟା ଝରିପଡ଼େ। ଯେଉଁଠାରେ ସେଉଁଠି ଫୋଟା ପଡ଼େ, ସେଉଁଠି ପୁଣ୍ୟମୟ ତୀର୍ଥ ଉପଜାଯାଏ, ଯାହାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଦେବାଦିଦେବ, ଶାର୍ଙ୍ଗଧନ୍ବା ବିଷ୍ଣୁ ସେଉଁଠି ସଦା ବିରାଜିତି; ସେହି ତୀର୍ଥର ଘାଟ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଯିବା ଉପାୟ ଅଟୁଟ ଓ ମହିମାମୟ। ପବିତ୍ର କୁଶ ଯେଉଁଠାରେ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼େ, ସେଠାରେ କୁଶ ତର୍ପଣ ଦିଆଯିବାକୁ କହାଯାଏ ଏବଂ ଏହା ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ କୁଶ ଦ୍ୱାରା ତୃପ୍ତ, ସେମାନେ କୁଶ ତର୍ପଣ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ପରେ ଗୌତମୀ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ କାରଣରେ ଏଠାରେ ଯୋଗ ଦେଲେ। ପ୍ରଣୀତ ଜଳ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ, ଏଠାରେ ପ୍ରଣୀତ ଜଳର ସଂଗ୍ରହ ହେଲା; କୁଶ ତର୍ପଣ ଯେଉଁଠାରେ ହେଲା, ସେଠି ତୀର୍ଥ କୁଶତର୍ପଣ ଭାବେ ଖ୍ୟାତି ଲାଗିଲା। ମୁଁ ବିନ୍ଧ୍ୟର ଉତ୍ତରେ ଏକ ବଳିଖାମ୍ବ ସ୍ଥାପନ କଲି, ଯାହା ବିଶ୍ୱରେ ପୂଜ୍ୟ ହେଲା ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶରଣସ୍ଥଳ ହେଲା। ସେହି ପବିତ୍ର ଅସ୍ୱଥ ଗଛ ଅକ୍ଷୟ ଓ ମହିମାମୟ ହେଲା, ସେ ନିତ୍ୟ, ସମୟର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା; ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ମୋ ବିଗ୍ରହର ଏହି ପୂଜାକୁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେଲାପରେ, ମୁଁ ଭକ୍ତିରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲି। ଯିଏ ବେଦରେ ପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି, ଯାହାଠାରୁ ଦୃଶ୍ୟ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାଠାରୁ ମୁଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲି, ଏବଂ ଯିଏ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି—ସେହି ଦେବତାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ, ମୁଁ ମୋ ବିଗ୍ରହ ପୂଜାର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଚବିଶ ଯୋଜନ ପରିମାଣରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲି। ଏହିକାରଣରୁ, ଆଜିଯାଏଁ, ତିନିଟି ବଳିକୁଣ୍ଡ ଅଛି, ହେ ନାରଦ, ସେଗୁଡ଼ିକ ବିଷ୍ଣୁ, ଚକ୍ରଧାରୀଙ୍କର ଯଜ୍ଞମୂର୍ତ୍ତି। ସେଠାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ମୋ ବିଗ୍ରହ ପୂଜା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା; ଏଠାରେ ଥିବା କୀଟପତଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରେ। ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟ ଧର୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷର ବୀଜ ଭାବେ ଖ୍ୟାତି; ବିଶେଷକରି ଗୌତମୀ ଉପତ୍ୟକା ପରମ ପବିତ୍ର ହେଲା। ଯିଏ ଏହି ପବିତ୍ର ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, କିମ୍ବା କୁଶ ଅର୍ପଣ କରେ, ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏଠାରେ ପାଠ, ଅଧ୍ୟୟନ କିମ୍ବା ଭକ୍ତିରେ ଶ୍ରବଣ କଲେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ଉଭୟ କୂଳରେ ୮୬,୦୦୦ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ପୁଣ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ହେ ଋଷି, ବାରାଣସୀରେ ମଧ୍ୟ କୁଶତର୍ପଣ ତୀର୍ଥ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଚଳିତ-ଅଚଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏପରି ତୀର୍ଥ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାହିଁ। ଏହି ତୀର୍ଥର ସ୍ମରଣ ମାତ୍ରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଭଳି ପାପ ନଶ୍ୱ ହୁଏ; ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ପୃଥିବୀରେ ସ୍ୱର୍ଗର ଦ୍ୱାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି Manyutīrtha ବୋଲି ଖ୍ୟାତ, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ; ଏହାର ସ୍ମରଣରେ ଲୋକଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ ଓ ପାପ ନଶ୍ୱ ହୁଏ। ଏହାର ମହିମା ମୁଁ କହିବି; ହେ ମୁନି, ଆଗ୍ରହରେ ଶୁଣ। ଏକ ସମୟରେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା...