ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଯତି କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କର କନ୍ୟା ଗାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ମୁକ୍ତିକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରି ବ୍ରହ୍ମନ୍ରେ ଏକତ୍ୱ ହେଇ ଏକ ସାଧୁ ହେଇଗଲେ। ଯତିଙ୍କ ପଞ୍ଚ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ଯୟାତି ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଜିତି ଉଷଣାସଙ୍କର କନ୍ୟା ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ। ଏହି ଦେବୟାନୀ ମାଧ୍ୟମରେ ଅସୁରକୁଳୀନୀ ଶର୍ମିଷ୍ଠା, ବୃଷପର୍ବନଙ୍କର କନ୍ୟା, ଯୟାତିଙ୍କୁ ଯଦୁ ଓ ତୁର୍ବସୁ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଦୃହ୍ୟୁ, ଅନୁ ଓ ପୁରୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ, ଇନ୍ଦ୍ର ଖୁସି ହୋଇ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ରଥ ଦେଇଥିଲେ। ସେହି ରଥଟି ଶୁଭ୍ର ଅଶ୍ୱ, ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଏବଂ ବେଗବାନ୍, ସୁନା ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା; ଏହି ରଥ ଉପରେ ଚଢି ଯୟାତି ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରିଥିଲେ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥ ନେଇ ଯୟାତି ଛଅ ରାତିରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଜୟ ଥିବାବେଳେ ପୃଥିବୀ, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେକୁ ଜିତିଥିଲେ। ପରେ ଏହି ରଥ କୌରବମାନେ, ସମ୍ବର୍ତ୍ତବାସୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଜନମେଜୟ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତ କୌରବମାନେ ଉପରେ ଅଧିକାର ଥିଲା। କୁରୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ଏହି ରଥ ଜ୍ଞାନୀ ଗର୍ଗଙ୍କ ଶାପରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା। ରାଜା ଜନମେଜୟ ସମୟରେ ଗର୍ଗଙ୍କର ପୁତ୍ରକୁ ବଧ କରି ମହାପାପ କରିଥିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଧର ଦୌଷ। ଏହି ରାଜା ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଲୋହାର ଗନ୍ଧ ନେଇ ଏକା ଏକା ଦିଗଦିଗାନ୍ତରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ, ନାଗରିକ ଓ ଦେଶବାସୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇ, କେହି ଶାନ୍ତି ନ ପାଇଥିଲେ। ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ନ ପାଇ, ରାଜା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୌନକଙ୍କ ଦେଖାକୁ ଗଲେ। ଶୌନକ ଜନମେଜୟଙ୍କୁ ଶୁଧ୍ଧିର ନିମିତ୍ତେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ଯଜ୍ଞ ପରେ ଲୋହାର ଗନ୍ଧ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା; ରାଜାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରଥ ଚେଦି ରାଜାଙ୍କ ଅଧିନରେ ଆସିଗଲା। ଇନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଏହି ରଥ ବୃହଦ୍ରଥ ପାଇଲେ; ବୃହଦ୍ରଥରୁ ପରେ ଏହି ରଥ ଅନୁକ୍ରମେ ବାର୍ହଦ୍ରଥ ରାଜାଙ୍କୁ ଗଲା। ଅନ୍ତେ, ଭୀମ ଜରାସନ୍ଧକୁ ବଧ କରି, ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥ ଭଗବାନ୍ ବସୁଦେବକୁ ଦିଅଇଲେ। ଏହିପରି, ଯୟାତି ସାପ୍ତଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ର ସମେତ ପୃଥିବୀକୁ ଜିତିଥିଲେ; ପରେ ନହୁଷ ଵଂଶଧର, ତାଙ୍କ ପଞ୍ଚ ପୁତ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜ୍ୟକୁ ଭାଗ କରିଦେଲେ। ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଯଦୁଙ୍କୁ ଅଧିପତି କରି, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ପୁରୁଙ୍କୁ ରାଜା ଭାବରେ ଅଭିଷେକ କଲେ। ତୁର୍ବସୁଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ରାଜ୍ୟ ଦେଲେ; ଏହିପରି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ସାପ୍ତଦ୍ୱୀପ ଓ ନଗର ସହିତ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ଏପରି ଆଜିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ତାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଦିଗ ଅନୁଯାୟୀ, ଲୋକମାନେ ଧର୍ମରେ ରକ୍ଷିତ ହେଉଛନ୍ତି। ଏବେ ତାଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ବିଷୟରେ କହିବି, ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ରାଜା ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ, ତାଙ୍କ ଧନୁଷ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି, ପଞ୍ଚ ବୀର ପୁରୁଷଙ୍କ ସହିତ, ତାଙ୍କ କୁଟୁମ୍ବୀଙ୍କୁ ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଇ ଦେଲେ। ଅସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି, ଭୂମିର ଅଧିପତି ଯୟାତି ଦିଗଦିଗାନ୍ତରେ ଭ୍ରମଣ କରି, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ପୃଥିବୀକୁ ଏପରି ଭାଗ କରି, ଯୟାତି ଯଦୁଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମୁଁ ତୁମରୁ ଏକ ଦୟା ଚାହେଁ, ମୋର ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାକୁ ତୁମେ ଗ୍ରହଣ କର, ମୁଁ ତୁମର ଯୁବା ଦେହ ନେଇ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଭ୍ରମଣ କରିବି।” ଯଦୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ମୁଁ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଏକ ଅନୁଗ୍ରହ ଦେବା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି କରିଛି, ତାହା ପୂରଣ ନ କରି ମୁଁ ତୁମର ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କରିବିନାହିଁ।” “ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଖାଇବା ଓ ପିବାରେ ଅନେକ ଦୌଷ ଅଛି; ତେଣୁ ମୁଁ ଏହା ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବିନାହିଁ। ତୁମେ ଅନେକ ପୁତ୍ର ଅଛନ୍ତି, ମୋ ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁତ୍ରକୁ ଚୟନ କର, ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାଜା।” ଯଦୁଙ୍କ ଏହି ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ରାଜା ଯୟାତି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଭୂତିରେ ଦୂଷ୍ୟ କରି କହିଲେ: “ତୁମେ କଣ ଅନ୍ୟ ଆଶ୍ରମ ଅଛ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଧର୍ମ ଅଛି, ଯେ ମୁଁ ତୁମର ଶିକ୍ଷକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ମୋତେ ଅଗ୍ରଜ୍ୟ କରୁଛ?” ଏପରି କହି, ଯୟାତି ବ୍ରାହ୍ମଣେଂ, ଯଦୁଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ: “ତୁମେ ତୁମ ଜନତାରେ ରାଜ୍ୟାଧିକାର ନ ପାଇବ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” ସେହିପରି ଦୃହ୍ୟୁ, ତୁର୍ବସୁ ଓ ଅନୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କହିଲେ; ଏହି ପୁତ୍ରମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ। ଏହିପରି, ଅତି କ୍ରୋଧିତ ଯୟାତି ସମସ୍ତ ଚାରିଜଣ ଅଗ୍ରଜ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ। ସମସ୍ତ ଚାରି ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଏପରି ଶାପ ଦେଇ, ରାଜା ପୁରୁଙ୍କୁ ବି କହିଲେ: “ତୁମେ ଅନୁମତି ଦେଲେ, ମୁଁ ତୁମର ଯୁବା ଦେହ ନେଇ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଭ୍ରମଣ କରିବି, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ତୁମେ ଗ୍ରହଣ କର।” ପୁରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଲେ; ଯୟାତି, ପୁରୁଙ୍କ ଯୁବା ଦେହ ନେଇ, ପୃଥିବୀରେ ଭ୍ରମଣ କରି ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କଲେ। ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଚୈତ୍ରରଥ ଅରଣ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱାଚୀ ସହିତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ଇଚ୍ଛାର ଶେଷ ଚାହି, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ଭୋଗ ଉପଭୋଗରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ରାଜା ତାଙ୍କ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ପୁରୁଙ୍କୁ ଫେରାଇଦେଲେ। ସେଠାରେ, ରାଜା ଯୟାତି ଏହିପରି ଶ୍ଲୋକ କହିଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାକୁ କୁମି କରିପାରିବେ, କୁମି ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗକୁ ଭିତରେ ତାଣି ନେଇଥିବା କୁମିର ପରି। “ଇଚ୍ଛା କେବେ ଉପଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; ଘୃତ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ଯେପରି ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଇଚ୍ଛା ମଧ୍ୟ ତେଣିଁପରି ଏକେକା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଚାଉଳ, ଜାଉ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଗାଁ, ଓ ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିନାହିଁ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପାଇଁ ପ୍ରୟାପ୍ତ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଭାବ, ବାଣୀ, କ୍ରିୟାରେ କୌଣସି ଅପରାଧ କରୁନାହିଁ, ସେ ବ୍ରହ୍ମନ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ।” ଏଭଳି ଏହି ଉତ୍ତମ ଉପାଖ୍ୟାନ ଅନୁସାରେ ଯୟାତି ଓ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ, ଧର୍ମ, ଶାପ ଓ ଉପଦେଶର ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ପରମ୍ପରା ରଖିଥିଲେ।