ଓ ମହାମୁନି, ମୋର ପୂଜାସ୍ଥଳୀ ‘ବ୍ରହ୍ମଗିରି’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏହା ଚାରିପଟି ଚଉଅସୀ ଯୋଜନା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସାରିତ। ବ୍ରହ୍ମଗିରିର ପୂର୍ବଦିଗରେ ମୋର ପବିତ୍ର ଦେବସ୍ଥଳୀ ଅଛି, ଏହାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବେଦି ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନି ଅବସ୍ଥିତ। ସେଠାରେ ମୁଁ ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲି। କିନ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ, ନାରୀ ବିନା ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି କାରଣରୁ, ମୁଁ ନିଜ ଦେହକୁ ଦୁଇ ଭାଗ କରିଦେଲି, ଏବଂ ପ୍ରଥମ ଭାଗରୁ ମୋର ଜନ୍ମ ହେଲା ଏବଂ ସେ ମୋର ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଯଜ୍ଞ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗରୁ ମୁଁ ନିଜେ ସ୍ୱାମୀ ହେଲି, ଏହିପରି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ପୁରାତନ କଥାରେ ଶୁଣିଛି। ଏହି ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ମୁଁ ବସନ୍ତ ଋତୁକୁ ଘୃତ ଭାବେ, ଗ୍ରୀଷ୍ମକୁ ଇଂଧନ ଭାବେ, ଶରତ୍କୁ ଅନ୍ନଭୋଗ ଭାବେ ଏବଂ ବର୍ଷାକୁ ଦର୍ଭ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କଲି। ସେଠି ଷଡ୍ବିଧ ଛନ୍ଦକୁ ପରିଧିକାଷ୍ଠ ଭାବେ ଏବଂ କଳା, କାଷ୍ଠା, ନିମେଷ—ଏ ତିନି ପ୍ରକାର ସମୟକୁ ଇଂଧନ, ପାତ୍ର ଏବଂ କୁଶ ଭାବେ ଧାରଣ କଲି। ଅନାଦି ଏବଂ ଅନନ୍ତ ସମୟକୁ ମୁଁ ଯଜ୍ଞସ୍ଥମ୍ଭ ଏବଂ ପଶୁ ବନ୍ଧିବା ଦୂର୍ବଳ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲି। ତିନି ଗୁଣ—ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ—ଏହାକୁ ବନ୍ଧନ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ହେଲା, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ କୌଣସି ଯଜ୍ଞ ପଶୁ ନଥିଲା। ତେବେ ମୁଁ ଦେହ ବିନା ଥିବା ବୈଷ୍ଣବ ବାଣୀ କହିଲି। "ଯଜ୍ଞ ପଶୁ ବିନା ଏହି ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ନାହିଁ," ବୋଲି ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲି। ତେବେ ଅନନ୍ତ ଏବଂ ଦେହ ବିନା ଥିବା ଦେବୀ ମୋତେ କହିଲେ, "ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ପୁରୁଷ ଶକ୍ତି ସହିତ ସ୍ତୁତି କର।" ମୁଁ ‘ତଥାସ୍ତୁ’ କହି, ଦେବମାନ୍ୟ ଜନାର୍ଦନ, ଯିଏ ମୋର ମୂଳସ୍ଥାନ, ସେଉଁଠି ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତି ସହିତ ସ୍ତୁତି କଲି। ଏହାପରେ ଦେବୀ କହିଲେ, "ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମୋର ନିତ୍ୟ ଉତ୍ପାଦକ ଭାବେ ଜାଣି, ମୋତେ ଯଜ୍ଞ ପଶୁ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କର।" ସମୟ ଯଜ୍ଞସ୍ଥମ୍ଭ ପାଖରେ, ଗୁଣର ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧି ଏବଂ ଦର୍ଭ ଉପରେ ରଖି, ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଅଞ୍ଜଳି କଲି। ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେଉଁଠୁ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା—ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବାହୁରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ; ମୁଖରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି, ଶ୍ୱାସରୁ ବାୟୁ, କାନରୁ ଦିଗ, ମୁଣ୍ଡରୁ ସ୍ୱର୍ଗ; ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ର, ଚକ୍ଷୁରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ନାଭିରୁ ମଧ୍ୟଲୋକ, ଉରୁରୁ ଜନସମୂହ; ପାଦରୁ ଶୂଦ୍ର ଓ ପୃଥିବୀ, ଲୋମକୁପରୁ ଋଷି, କେଶରୁ ଉଦ୍ଭିଦ; ନଖରୁ ଘୃହସ୍ଥ ଓ ବନ୍ୟ ପଶୁ, ଗୁଦ ଓ ଗୁପ୍ତାଙ୍ଗରୁ କୀଟପତଙ୍ଗ ଓ ପକ୍ଷୀ। ଯାହା ଚଳାଚଳ, ଦୃଶ୍ୟାଦୃଶ୍ୟ, ସମସ୍ତ କିଛି ତାଙ୍କୁଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଦେବଗଣ ପୁନଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ବାଣୀ ମୋତେ ଶ୍ରବଣ ହେଲା— "ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି, ତୁମ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ଏବେ ସାଧାରଣ ଓ ବିଶେଷ ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କର। ଏପରି ଯଜ୍ଞସ୍ଥମ୍ଭ, ଦର୍ଭ ଓ ସମସ୍ତ ହୋତା, ଯଜ୍ଞ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଚିନ୍ତନ ରୂପୀ ଉପକରଣଗୁଡ଼ିକୁ ଅପସାରଣ କର। ମଣ୍ଡପ, ପୁରୁଷ, ବନ୍ଧନ—ସମସ୍ତକୁ ମୁକ୍ତ କର।" ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲା ପରେ, ନିୟମାନୁସାରେ ମୁଁ ଗାର୍ହପତ୍ୟ, ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଗ୍ନିରେ ସମସ୍ତ କ୍ରମେ ଅର୍ପଣ କଲି। ପୂର୍ବ ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ ସମୟରେ, ଏକେକ ସ୍ଥାନରେ ବିଶ୍ୱପୁରୁଷଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ଓ ଚରିତ୍ରରେ ଶୁଭ୍ର, ସେଠି ବିଶ୍ୱର ଆଧିପତ୍ୟ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଯଜ୍ଞପୁରୁଷ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଅନ୍ତି। ଅହବନୀୟ ଅଗ୍ନିରେ ବିଷ୍ଣୁ ଧଳା ରୂପେ, ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନିରେ କୃଷ୍ଣ, ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନିରେ ପୀତ ରୂପେ ବିରାଜମାନ। ସବୁ ସମୟ, ସବୁ ସ୍ଥାନରେ ବିଷ୍ଣୁ ବିଦ୍ୟମାନ—ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ବିଷ୍ଣୁ ବିନା କିଛି ନାହିଁ। ମନ୍ତ୍ରପୂତ ଜଳକୁ ନୀତ୍ୟ କରିବା ପରେ, ସେ ଜଳ ‘ପ୍ରଣୀତ’ ବୋଲି ପରିଚିତ ହୁଏ; ଶୁଭ୍ର ନଦୀକୁ ମଧ୍ୟ ‘ପ୍ରଣୀତ’ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରଣୀତ ଜଳକୁ କୁଶ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର କରି, ଶୁଭ୍ର କ୍ରମରେ ଯେପରି ପ୍ରକ୍ଷେପ କରାଯାଏ, ସେଠି ପ୍ରଣୀତ ଜଳର ତିନି ବିନ୍ଦୁ ପଡ଼ିଥାଏ। ଯେଉଁଠି ଏହି ପ୍ରଣୀତ ଜଳର ତିନି ବିନ୍ଦୁ ପଡ଼େ, ସେଠି ତୀର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେଉଁଠି ସ୍ନାନ କଲେ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଦେବଦେବ ଶାର୍ଙ୍ଗଧର ସେଠି ସଦା ବିରାଜିତ, ତୀର୍ଥର ଶ୍ରେଣୀ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ବୈକୁଣ୍ଠ ପ୍ରାପ୍ତିର ସାଧନ। ଯେଉଁଠି ପବିତ୍ର କୁଶ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥାଏ, ସେଠି କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ପଣ ହୁଏ, ଯାହା ଅପାର ପୁଣ୍ୟ ଦିଏ। ଯେଉଁମାନେ କୁଶ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସେମାନେ କୁଶ ତର୍ପଣ ଲାଭ କରନ୍ତି; ପରେ ଗୌତମୀ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ ସେଠି ଯୋଗ ଦେଲେ। ପ୍ରଣୀତ ଜଳ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ, ପ୍ରଣୀତ ତୀର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; କୁଶ ତର୍ପଣ ସ୍ଥାନରେ, ସେ ତୀର୍ଥ ‘କୁଶତର୍ପଣ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ସେଠି ମୁଁ ବିନ୍ଧ୍ୟା ପର୍ବତର ଉତ୍ତରେ ଏକ ଯଜ୍ଞସ୍ଥମ୍ଭ ସ୍ଥାପନ କଲି, ଯାହା ବିଶ୍ୱରେ ପୂଜ୍ୟ ହେଲା ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶରଣସ୍ଥଳ ହେଲା। ସେଇ ପବିତ୍ର ଅଶ୍ୱଥ ଚିରଞ୍ଜୀବୀ ଏବଂ ଶ୍ରୀମତ୍ ହେଲା, ସେ ସମୟର ଆକାର ଧାରଣ କରିଥିଲା, ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ଯଜ୍ଞର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଏହି ମୋର ଦେବତାର ପୂଜା ‘ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେଲାପରେ, ମୁଁ ଭକ୍ତିସହିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲି। ଯିଏ ବେଦରେ ବିଶ୍ୱପୁରୁଷ ଭାବେ ପରିଚିତ, ଯାହାଠାରୁ ଦୃଶ୍ୟ ରୂପ ଉପଜିଲା, ଯାହାଠାରୁ ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଲି, ଏବଂ ଯିଏ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ରୂପାନ୍ତର କରନ୍ତି—ସେଇ ଦେବଦେବଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ, ମୁଁ ମୋ ଦେବତାର ପୂଜାସ୍ଥଳୀକୁ ଚବିଶ ଯୋଜନା ପରିମାଣରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲି।