ନାରଦ ମୁନି, ଏକଥା ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ପାଇଁ ଯାଉଛୁ। ମୁଁ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ କଲି: “କାର୍ଯ୍ୟର ଭୂମି କେଉଁଠି ସ୍ଥାପିତ?” ସେ ସମୟରେ, ଭାଗୀରଥୀ, ନର୍ମଦା, ଯମୁନା, ତାପୀ, ସରସ୍ୱତୀ, ଗୌତମୀ, ସମୁଦ୍ର, କୌଣସି ନଦୀ, କୌଣସି ପବିତ୍ର ଝିଅା କିମ୍ବା ଝରଣା ରହିନଥିଲା। ଏହି ଶକ୍ତି ମୋତେ ଏହିପରି ବାରମ୍ବାର କହିଲେ। ପ୍ରଭୁ, ପ୍ରମେୟ ହେଉଛି—ସୁମେରୁ ପାହାଡ଼ର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ହିମବତ୍ ପାହାଡ଼ର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ଭିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ସାହ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ସମସ୍ତ କାଳରେ ଓ ଯୁଗରେ, କାର୍ଯ୍ୟର ଭୂମି ଉଦୟ ହୁଏ, ଏହା ଶୁଭ ଉଷାରେ ଦେଖାଯାଏ। ମୁଁ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମେରୁ ପାହାଡ଼ ଛାଡ଼ି ଏହି ଭୂମିକୁ ଆସିଲି, ଏବଂ କେଉଁଠି ରହିବି ବୋଲି ଚିନ୍ତା କଲି। ତେବେ, ଶରୀରବିହୀନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କଥା ମୋତେ ଶୁଣାଇଲେ: “ଏଠାରୁ ଯାଅ, ଏଠାରେ ରୁହ, କିମ୍ବା ବସ; ଏଠାରେ ତୁମେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସଙ୍କଳ୍ପ କର। ତୁମର ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ।” ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରିବାପରେ, ଦେବମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଯଜ୍ଞ ନିମିତ୍ତେ ସମସ୍ତ ବେଦ ଯାହା କହିଛି, ତାହା ଅନୁସାରେ କରିବା ଦରକାର। ଇତିହାସ, ପୁରାଣ, ଓ ଯାହା କିଛି ଶବ୍ଦରେ ଆସିଥାଏ, ସେଗୁଡିକ ମୋ ମୁଁ ଠାରୁ ବାହାରିଲା ଓ ସ୍ମୃତିରେ ପ୍ରବେଶ କଲା। ସମସ୍ତ ବେଦର ଅର୍ଥ ମୋତେ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଜଣା ପଡ଼ିଲା; ଏବଂ ମୁଁ ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତକୁ ସ୍ମରଣ କଲି। ସେଠି ଉଲ୍ଲିଖିତ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ମୁଁ ତିଆରି କଲି; ଉଲ୍ଲିଖିତ ଭାବରେ ଯଜ୍ଞ ପାତ୍ରଗୁଡିକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲି। ସେଠି ଦୃଢ଼ ହୋଇ, ଶୁଚିତା ଓ ନିୟମିତ ଆଚରଣରେ, ଦୀକ୍ଷିତ ହୋଇ, ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ମୋ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା। ମୋର ପୂଜାସ୍ଥଳୀ ‘ବ୍ରହ୍ମଗିରି’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏହା ଚଉଉଁଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ। ବ୍ରହ୍ମଗିରିର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ମୋର ପୂଜାସ୍ଥଳୀ ଅଛି; ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ବେଦୀ, ଦକ୍ଷିଣେ ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନି। ଏଠି ମୁଁ ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନି ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲି; କିନ୍ତୁ ପତ୍ନୀବିନା ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ, ଶାସ୍ତ୍ର ଏହିପରି କହିଛି। ମୁଁ ମୋ ଶରୀରକୁ ଦୁଇ ଭାଗ କଲି, ଏବଂ ପ୍ରଥମ ଭାଗରୁ ପତ୍ନୀ ଜନ୍ମ ନେଲେ ଯଜ୍ଞ ସଫଳ କରିବା ପାଇଁ। ଅନ୍ୟ ଭାଗରୁ ମୁଁ ନିଜେ ସ୍ୱାମୀ ହେଲି, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସନ୍ତ ଋତୁକୁ ଘୃତ ଭାବରେ ତିଆରି କଲି। ଏଭଳି ଗ୍ରୀଷ୍ମକୁ ଇଂଧନ ଭାବରେ, ଶରତ୍କୁ ନୈବେଦ୍ୟ ଭାବରେ, ବର୍ଷାକୁ ଯଜ୍ଞ କୁଶ ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲି। ସେଠି ସପ୍ତ ଛନ୍ଦ ଉପଦ୍ଧାନ ଲାଠି ହେଲା, ଏବଂ କାଳ, କାଷ୍ଠା, ନିମେଷ ଇଂଧନ, ପାତ୍ର ଓ କୁଶ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଲା। ଏହାପରେ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ବିହୀନ କାଳ ଯଜ୍ଞ ଶ୍ଥମ୍ଭ ଏବଂ ବନ୍ଧନ ଦୱାରା ବଳିପଶୁ ପାଇଁ ଦୂର୍ବା ହେଲା। ତିନି ଗୁଣ—ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟ—ର ଦୱାରା ବନ୍ଧନ ହେଲା, କିନ୍ତୁ ଏଠି କୌଣସି ବଳିପଶୁ ଥିଲା ନାହିଁ; ତେବେ ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶରୀରବିହୀନ କଥା କହିଲି। “ବଳିପଶୁ ବିନା ଏହି ଯଜ୍ଞ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ନାହିଁ।” ଏବେ ଦେବୀ, ଶାଶ୍ୱତ ଓ ଶରୀରବିହୀନ, ମୋତେ କହିଲେ: “ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ସେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ପୁରୁଷ ଶକ୍ତିରେ ଉପାସନା କର।” “ତଥାସ୍ତୁ,” କହି, ଦେବତାମାନ୍ୟଙ୍କର ନାଥ ଜନାର୍ଦନ, ଯାହା ମୋର ଉତ୍ପତ୍ତିର ଉତ୍ସ, ମୁଁ ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତିରେ ସ୍ତୁତି କଲି। ତେବେ ଦେବୀ କହିଲେ: “ହେ ବ୍ରହ୍ମନ, ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମୋର ନିତ୍ୟ ଉତ୍ପତ୍ତିକାରୀ ବୋଲି ଚିହ୍ନି, ମୋତେ ବଳିପଶୁ କର।” କାଳର ଯଜ୍ଞ ଶ୍ଥମ୍ଭ ପାଖରେ, ମୁଁ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବନ୍ଧନ ଦ୍ୱାରା ବିଧିବତ୍ ବେଦୀରେ ରଖି, ପବିତ୍ର କୁଶ ଉପରେ ଅଞ୍ଚଳ କଲି। ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ସେଠୁ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ତାଙ୍କର ମୁଁ ଠାରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଭୁଜାଠାରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ମୁଁ ଠାରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଶ୍ୱାସ ଠାରୁ ବାୟୁ, କାନ ଠାରୁ ଦିଗ, ମୁଣ୍ଡ ଠାରୁ ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଲୋକ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ମନ ଠାରୁ ଚନ୍ଦ୍ର, ଚକ୍ଷୁ ଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ନାଭି ଠାରୁ ମଧ୍ୟଲୋକ, ଉରୁ ଠାରୁ ଜନମାନ୍ୟ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ପାଦ ଠାରୁ ଶୂଦ୍ର ଓ ପୃଥିବୀ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ରୋମକୁପ ଠାରୁ ଋଷି, ଚୁଲ ଠାରୁ ଉଦ୍ଭିଦ୍ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ନଖ ଠାରୁ ଗୃହୀ ଓ ବନ୍ୟ ପଶୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଗୁପ୍ତାଂଗ ଠାରୁ କୀଟ, କିଟା, ପତଙ୍ଗ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ, ସମସ୍ତ ସେଠୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ଏବଂ ମୋଠାରୁ ଦେବମାନ୍ୟ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ସେହି ସମୟରେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶବ୍ଦ ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦେଲେ: “ସମସ୍ତ କାମନା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି; ସୃଷ୍ଟି ଚାହିଁଥିବା ପରି ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି। ଏବେ ସାଧାରଣ ଓ ବିଶେଷ ପାତ୍ରଗୁଡିକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କର।” “ଏଭଳି ଯଜ୍ଞ ଶ୍ଥମ୍ଭ, ପବିତ୍ର କୁଶ, ଯଜ୍ଞ ପାଳକ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଚିନ୍ତନର ଅନ୍ତର୍ଗତ ସମସ୍ତକୁ ଅପସାରଣ କର।” “ଅଞ୍ଜଳି, ପୁରୁଷ, ବନ୍ଧନ—ସମସ୍ତକୁ ମୁକ୍ତ କର, ବ୍ରହ୍ମନ।” ସେହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ନିୟମାନୁସାରେ, ଗାର୍ହପତ୍ୟ, ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟ ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କଲି। ପୂର୍ବ ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କରିବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ବିଶ୍ୱପୁରୁଷଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦରକାର। ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ, ଶୁଚିତା ଆଚରଣରେ, ଯଜ୍ଞ ଦେବତା—ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆକାର, ଲୋକଙ୍କର ନାଥ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା—ସେହି ଯଜ୍ଞ କୁଣ୍ଡରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ବିଷ୍ଣୁ ଧଳା ଆକାରରେ ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନିରେ, କଳା ଆକାରରେ ଦକ୍ଷିଣ ଅଗ୍ନିରେ, ହଳଦୀ ଆକାରରେ ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନିରେ ଅଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ସମୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡିକୁ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି; କୌଣସି ସ୍ଥାନ ବିଷ୍ଣୁ ବିନା ନାହିଁ, ଯିଏ ସମସ୍ତର ଉତ୍ସ। ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣୀତ ଜଳକୁ ଅଗ୍ରସ୍ଥାନ କରି, ସେହି ଜଳ ‘ପ୍ରଣୀତ’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ଶୁଭ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣୀତ ନାମରେ ପରିଚିତ। ସେ ପ୍ରଣୀତ ଜଳକୁ ଶୁଧ୍ଧ କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧ କରି, ଶୁଧି ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ସମୟରେ, ପ୍ରଣୀତ ଜଳର ଫୁଟିକା ପଡ଼ିଥାଏ। ଏହିପରି, ନାରଦ, ମୁଁ ଦେବୀଙ୍କ ଉପଦେଶ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦରେ, ଯଜ୍ଞ ନିମିତ୍ତେ ସମସ୍ତ ଦେବ, ମନ୍ତ୍ର, ଋତୁ, ଅଂଶ, ଶକ୍ତି ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ଜଗତ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଏବଂ ଏହି ଭୂମି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।