ପୂର୍ବରୁ ପବିତ୍ର କୁଶ ଉପରେ ନିବେଦନ ଓ ଦୀକ୍ଷିତମାନଙ୍କର ସମାଗମ ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଯାଇଛି । ଏହି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ, ଉଭୟ ଦେଇଥାଏ । ଏବେ ମୁଁ ତାହାର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କହିବି, ଏହା ଶୁଣ, କାରଣ ଏହା ଶୁଭ ଓ ପାପ ନାଶକ । ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବିଶାଳ ସାହ୍ୟ ପର୍ବତ ଅଛି । ଏହି ପର୍ବତର ଚରଣ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଗୋଦା, ଭୀମା, ରଥୀ ଓ ପବିତ୍ର ବିରଜା ଓ ଏକବୀରା ନଦୀ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି । ଏହି ପର୍ବତର ମହିମା କେହି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ । ଏହି ପବିତ୍ର ଅଞ୍ଚଳରେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଗୁପ୍ତତମ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ କହିବି, ଯାହା ବେଦରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରିତ, ଏହା ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ଦେବ, ଋଷି, ପିତୃ, ଦାନବ କେହି ଜାଣିନାହାନ୍ତି । ନାରଦ, ତୁମ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ଗୁପ୍ତତମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଛି, ଯାହା ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ ହୁଏ । ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅକ୍ଷୟ, ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ । ସେଠାରୁ ଏକ ପ୍ରକୃତିସମ୍ପନ୍ନ ବିନଶ୍ୱର ପୁରୁଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ଅରୂପରୁ ଦେହୀ ପୁରୁଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ସେଠାରୁ ଜଳ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଏବଂ ସେଇ ଜଳରୁ ଆଉଥରେ ପୁରୁଷ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ । ଏହି ଦୁଇଁଠାରୁ ପଦ୍ମ ଜନ୍ମ ନେଲା, ଏବଂ ସେଠି ମୁଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲି । ମୋଠାରୁ ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ ଓ ଅଗ୍ନି—ଏହି ପଞ୍ଚ ଦେବତା ମୋ ପୂର୍ବରୁ ଥିଲେ । ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ଦେଖିନଥିଲି, ଚେଷ୍ଟା କଲି ମଧ୍ୟ, କିଛି ଚଳନଶୀଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ କିଛି ଦେଖିଲି ନାହିଁ । ସେବେଳେ ବେଦ ମଧ୍ୟ ଥିଲା ନାହିଁ, ମୁଁ କିଛି ଅନୁଭବ କରିପାରିଲି ନାହିଁ । ମୁଁ ତାହାର ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରିଲି ନାହିଁ । ମୁଁ ନିରବ ରହିଥିଲି, ତେବେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱର ଶୁଣିଲି—"ବ୍ରହ୍ମନ, ଏହି ଚରାଚର ସୃଷ୍ଟି କର ।" ମୁଁ ତେଠାରେ ଏହିପରି କଠୋର ପ୍ରଶ୍ନ କଲି, "ମୁଁ କିପରି ସୃଷ୍ଟି କରିବି? କେଉଁଠି କରିବି? କେଉଁ ଉପାୟରେ ଏହି ସୃଷ୍ଟି କରିବି?" ସେଇ ସ୍ୱର, ଯାହାକୁ ଦେବୀ, ବିଶ୍ୱର ମା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚେତନାରେ ପ୍ରେରିତ, ମୋତେ କହିଲେ—"ଯଜ୍ଞ କର; ତେବେ ତୁମେ ଶକ୍ତି ପାଇବ, ନିଶ୍ଚୟ । ଯଜ୍ଞ ହେଉଛନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ, ଏହି ଚିରଂତନ ଉପଦେଶ, ବ୍ରହ୍ମନ ।" ଯେଉଁଠାରେ ଯଜ୍ଞ ହୁଏ, ସେଠାରେ କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନାହିଁ—ଏହି ଲୋକ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ । ମୁଁ ପୁନି ସେଇ ଦେବୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲି, "କେଉଁଠି ଓ କିପରି ଏହା କରିବି? ଦୟାକରି କହ, ଶୁଭେ, କିପରି ଯଜ୍ଞ କରିବି?" ସେ ଦେବୀ କହିଲେ—"ଓଁକାର ରୂପିଣୀ ଯେଉଁ ଜଗତ୍ମାତା ସଂସାରକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି, ସେଠି କର୍ମକ୍ଷେତ୍ରରେ ଯଜ୍ଞପୁରୁଷଙ୍କୁ ପୂଜା କର ।" ଏହିଏ ତୁମ ଉପାୟ; ଏହା ଦ୍ୱାରା, ଧର୍ମଶୀଳ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କର । ଯଜ୍ଞ, ସ୍ୱାହା, ସ୍ୱଧା, ମନ୍ତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ହବି—ସବୁ ବିଷ୍ଣୁମୟ । ଏହି ଉପାୟରେ ସମସ୍ତ ବିଷ୍ଣୁତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ । ପୁଣି ମୁଁ ଦେବୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲି, "କର୍ମକ୍ଷେତ୍ର କେଉଁଠି ନିର୍ମିତ?" ସେବେଳେ ଗଙ୍ଗା, ନର୍ମଦା, ଯମୁନା, ତାପୀ, ସରସ୍ୱତୀ, ଗୌତମୀ, ସାଗର, କିମ୍ବା କୌଣସି ନଦୀ କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ଝରଣା ଥିଲା ନାହିଁ । ସେଇ ଶକ୍ତି ପୁନି ପୁନି ଏହିପରି କହିଲେ—"ସୁମେରୁ ପର୍ବତ ଦକ୍ଷିଣରେ, ହିମବତ୍ର ଦକ୍ଷିଣରେ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ସାହ୍ୟ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସମସ୍ତ କାଳରେ କର୍ମକ୍ଷେତ୍ର ଉଦିତ ହୁଏ ।" ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ମୁଁ ମହାମେରୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ସେଠାକୁ ଗଲି ଓ ଚିନ୍ତା କଲି—"କେଉଁଠି ରହିବି?" ସେବେଳେ ଵିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଦୃଶ୍ୟ ସ୍ୱର କହିଲେ—"ଏଠାରୁ ଯାଅ, ଏଠାରେ ରୁହ, କିମ୍ବା ବସ; ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞ ନିଶ୍ଚୟ କର । ତୁମର ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହେବ ।" ମୁଁ ଯଜ୍ଞ ନିଶ୍ଚୟ କଲି, ଓ ଦେବ, ବେଦରେ ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞବିଧି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି, ସେଠାନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲି । ମୋ ମୁଁହରୁ ଇତିହାସ, ପୁରାଣ ଓ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ, ସ୍ମୃତି ମଣ୍ଡଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲା । ସମସ୍ତ ବେଦର ଅର୍ଥ ମୋତେ ଏକକ୍ଷଣରେ ଜଣାପଡ଼ିଲା; ତାପରେ ମୁଁ ପୁରୁଷସୂକ୍ତ ସ୍ମରଣ କରିଲି । ସେଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞସାମଗ୍ରୀ ତିଆରି କଲି, ଓ ନିୟମାନୁସାରେ ଯଜ୍ଞପାତ୍ର ଅନ୍ତର୍ଗତ କଲି । ପବିତ୍ର ମନ, ନିୟମିତ ଶରୀର ଓ ଦୀକ୍ଷା ନେଇ, ସେଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲି, ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ମୋ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା । ଏହି ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ର 'ବ୍ରହ୍ମଗିରି' ନାମରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କଲା, ଏହା ଚଉଁଅଠି ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ । ବ୍ରହ୍ମଗିରିର ପୂର୍ବେ ମୋର ପୂଜାସ୍ଥଳୀ ଅଛି, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବେଦୀ, ଦକ୍ଷିଣରେ ଗାଢ଼ପତ୍ୟ ଅଗ୍ନି ଅଛି । ଏଠି ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲି; କିନ୍ତୁ ପତ୍ନୀ ବିନା ଯଜ୍ଞ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରବାଣୀ । ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ମୁଁ ନିଜ ଦେହକୁ ଦୁଇ ଭାଗ କଲି; ପ୍ରଥମାର୍ଧରୁ ମୋର ପତ୍ନୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଯାହା ଯଜ୍ଞ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ । ଦ୍ୱିତୀୟ ଅର୍ଧରୁ ମୁଁ ନିଜେ ସ୍ୱାମୀ ହେଲି; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସନ୍ତ ଋତୁକୁ ଘୃତ ଭାବେ ତିଆରି କଲି । ଜଳାଞ୍ଚଳ କାଷ୍ଠ ଭାବେ ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ହବି ଭାବେ ଶରଦ ଓ କୁଶ ଭାବେ ବର୍ଷା ଋତୁକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲି । ସପ୍ତଛନ୍ଦ (ଗାୟତ୍ରୀ ଆଦି) କୁ ପରିଦି ଦଣ୍ଡ ଭାବେ ଓ କାଳ, କାଷ୍ଠା, ନିମେଷକୁ ଇନ୍ଦନ, ପାତ୍ର ଓ କୁଶ ଭାବେ ଧାରଣ କଲି । ଏହିପରି, ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନଥିବା କାଳ ସ୍ତମ୍ଭ ଓ ପଶୁବନ୍ଧନ ଦୋରି ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲା । ତିନି ଗୁଣ—ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ—ଏହି ଦୋରିର ରୂପ ନେଲେ; କିନ୍ତୁ ସେଠି କୌଣସି ଯଜ୍ଞପଶୁ ଥିଲା ନାହିଁ । ତେବେ ମୁଁ ଦେହରହିତ ଭାବେ ବୈଷ୍ଣବ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲି—"ପଶୁ ବିନା ଏହି ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ ନାହିଁ ।" ସେବେଳେ ଚିରଂତନ ଓ ଦେହରହିତ ଦେବୀ ମୋତେ କହିଲେ...