ଗୌତମୀ ନଦୀର ତୀରେ ଦେବତାମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଇଥିଲେ, ସୃଷ୍ଟିର ମହାଦେବ ଶିବ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିରାଜିତ ଥିଲେ । ଦେବତାମାନେ ନିଜ-ନିଜ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଶୁଭ ଭାବନାରେ, ଗୌତମୀ ନଦୀର ବାଲୁଆ ତୀରରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ । ସମସ୍ତ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଅନୁଗ୍ରହଶୀଳ ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ ଦାନ କରିଥିବା ଦେବୀ, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ଦେବତାମାନେ ନିଜର ସୁରକ୍ଷା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଲେ । ସେମାନେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—"ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ବଳପୂର୍ବକ ପରାଜିତ ହେଲୁ । ଆମ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ଭଲ ଅଛି—ଜିତିବା କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ । ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକ ପାଇଁ ପ୍ରତିପକ୍ଷର ଶକ୍ତିରେ ଜୀବନ ଅପମାନଜନକ ।" ଏହି ସମୟରେ, ଏକ ଦେହହୀନ ସ୍ୱର ଶୁନିବାକୁ ମିଳିଲା—"ବସ୍, ଦୁଃଖ ଚାଲିଗଲା, ଦେବଗଣମାନେ ! ଶୀଘ୍ର ଗୌତମୀକୁ ଯାଆନ୍ତୁ । ହରି ଓ ହରଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜନ କରନ୍ତୁ ।" "ଗୋଦାବରୀ ତୀରେ ଏହି ଦୁଇ ଦେବତାଙ୍କର କୃପାରେ କୌଣସି ଦୁର୍ଲଭ ଜିନିଷ ଅପ୍ରାପ୍ତ ନୁହେଁ ।" ହରି ଓ ଈଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ଦେବତାମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛିତ ବିଜୟ ଲାଭ କରି, ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନେ ରକ୍ଷା କରି, ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇଲେ । ଯେଉଁଠାରେ ଦେବଗଣମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ "ଦେବାଗମ" ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା । ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଋଷିମାନେ ଦେବାଗମକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି । ଏଠାରେ, ନାରଦ, ଅଶୀ ହଜାର ଶିବ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି । ସେହି ପର୍ବତକୁ "ଦେବାଗମ" ଏବଂ "ପ୍ରିୟ" ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ । ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଦେବମାନେ ପାଇଁ ଅତି ପ୍ରିୟ ହେଲା । ଯଜ୍ଞ କୁଶ ଦାନ, ଦୀକ୍ଷିତମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେବା, ଏବଂ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ବର୍ଣ୍ନନା ହୋଇଛି । ଏହି ସ୍ଥାନ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ । ଏବେ ମୁଁ ଏହାର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କହିବି—ଏହା ପୁନ୍ୟଦାୟୀ ଓ ପାପ ନାଶକ । ଭିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ "ସାହ୍ୟ" ନାମକ ମହାପର୍ବତ ଅଛି । ଏହାର ପାଦ ତଳରୁ ଗୋଦା, ଭୀମା, ରଥୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଇଛି । ଏଠି ଶୁଭ୍ର "ବିରଜା" ଓ "ଏକବୀରା" ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି । ଏହି ପର୍ବତର ମହିମା କେହି ଏକାଠି ବର୍ଣ୍ନନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ । ଏହି ପବିତ୍ର ଅଞ୍ଚଳରେ, ନାରଦ, ଆପଣ ମନୋযোগରେ ଶୁଣନ୍ତୁ । ମୁଁ ଏକ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ କହିବି, ଯାହା ବେଦରେ ସୂଚିତ, ଶୁଭ, ଯାହାକୁ ଋଷି, ଦେବ, ପିତୃ, ଦାନବ ମଧ୍ୟ ଜାଣିନାହାନ୍ତି । ଆପଣଙ୍କର ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ କହିବି—ଏହା ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ । ସେହି ପରମପୁରୁଷ ଅପ୍ରକାଶିତ ଓ ଅବିନାଶୀ । ତାହାଠାରୁ ଏକ ନଶ୍ୱର ଚେତନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଅରୂପ ଠାରୁ ଦେହୀ ପୁରୁଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ତାଙ୍କଠାରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଜଳଠାରୁ ପୁରୁଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ଏହି ଦୁଇଠାରୁ ଏକ ପଦ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏଠିରେ ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଲି । ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି—ଏହି ପଞ୍ଚ ଦେବତା ମୋ ପୂର୍ବରୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିଲେ । ମୁଁ ସେମାନେ ଛଡ଼ା, ଆଉ କିଛି ଦେଖିଲି ନାହିଁ, ଚଳନଶୀଳ କି ଅଚଳ, କିଛି ନାହିଁ । ସେ ସମୟରେ ବେଦ ଥିଲା ନାହିଁ, ମୁଁ କିଛି ଅନୁଭବ କରିପାରିଲି ନାହିଁ । ମୁଁ ତାଙ୍କଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଲି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲି ନାହିଁ । ମୁଁ ନିର୍ବିକାର ହେଇ ରହିଥିବାବେଳେ, ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ୱର ଶୁଣିଲି—"ବ୍ରହ୍ମା, ଏହି ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କର, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ।" ମୁଁ ନାରଦଙ୍କୁ କହିଲି—"କିପରି ସୃଷ୍ଟି କରିବି? କେଉଁଠି ସୃଷ୍ଟି କରିବି? କେଉଁ ଉପାୟରେ ଏହି ଜଗତ ତିଆରି କରିବି?" ସେହି ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱର, ଯାହାକୁ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରେରିତ କରିଥିଲେ, ଜଗତର ମାତୃଶକ୍ତି, ମୋତେ କହିଲେ—"ଯଜ୍ଞ କର; ତୁମେ ଶକ୍ତି ଲାଭ କରିବେ । ଯଜ୍ଞ ବିଷ୍ଣୁ ଅଟଳ ଶିକ୍ଷା ।" ଯଜ୍ଞ କାରୀ ପାଇଁ କିପରି ଅପ୍ରାପ୍ତ ଅଛି? ମୁଁ ଉପାୟ ଜିଜ୍ଞାସା କଲି—"କେଉଁଠି ଏବଂ କିପରି କରିବି? ମା, କିପରି ଯଜ୍ଞ କରିବି?" ତାହା ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ଓଁ ରୂପୀ ଦେବୀ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛି, କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ଯଜ୍ଞପୁରୁଷଙ୍କୁ ପୂଜନ କର ।" ଏହା ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ କର । ଯଜ୍ଞ, ସ୍ୱାହା, ସ୍ୱଧା, ମନ୍ତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ହୋମ—ସବୁ ଏହିଠି ଲାଗିବ । ହରି ଏକା ଅଟୁଟ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସମସ୍ତ ଲାଭ ହୁଏ । ପୁନି ମୁଁ ଜିଜ୍ଞାସା କଲି—"କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର କେଉଁଠି ଅଛି?" ସେ ସମୟରେ ଭାଗୀରଥୀ, ନର୍ମଦା, ଯମୁନା, ତାପୀ, ସରସ୍ୱତୀ, ଗୌତମୀ, ସାଗର, କିମ୍ବା କୌଣସି ନଦୀ, ପବିତ୍ର ହ୍ରଦ କି ଝରଣା ଥିଲା ନାହିଁ । ଶକ୍ତି ମୋତେ ପୁନିପୁନି କହିଲେ—"ସୁମେରୁ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ହିମବତ୍ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ, ଭିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ସାହ୍ୟ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣରେ, ସମସ୍ତ କାଳରେ, ସମସ୍ତ ଯୁଗରେ, କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ଉଦୟ ହୁଏ ।" ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମୁଁ ମେରୁ ପର୍ବତ ଛାଡ଼ି ସେଉଁଠି ଗଲି, ଏବଂ କେଉଁଠି ରହିବି ବିଚାର କରିଲି । ତେବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଦେହହୀନ ସ୍ୱର ମୋତେ କହିଲେ—"ଏଠି ଆସ, ଏଠି ରହ, କିମ୍ବା ବସ; ଏଠି ତୁମେ ଯଜ୍ଞ ନିଶ୍ଚୟ କର । ତୁମର ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହେବ ।" ମୁଁ ଯଜ୍ଞ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଦେବମାନେ, ବେଦରେ ଯାହା ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି, ସେହିପରି କ୍ରିୟା କରିଲି । ଇତିହାସ, ପୁରାଣ, ଏବଂ ଯାହା କିଛି ଶବ୍ଦରେ ଅଛି, ସେମାନେ ମୋ ମୁଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଇ, ସ୍ମୃତିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ସମସ୍ତ ବେଦର ଅର୍ଥ ମୁଁ ତୁରନ୍ତ ଜାଣିଲି; ତାପରେ ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତ ସ୍ମରଣ କଲି । ତାହାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଯଜ୍ଞ ଉପକରଣ ସମସ୍ତ ତିଆରି କଲି; ଏହିପରି ଯଜ୍ଞ ପାତ୍ର ବିନ୍ୟାସ କରିଲି । ଏହି ସ୍ଥାନରେ, ଶୁଧ୍ଧ, ନିୟମିତ, ଦୀକ୍ଷିତ ହୋଇ, ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ମୋ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା ।