ଗରୁଡ଼ ରସାତଳରୁ ଯେ ପାଣି ଆଣିଥିଲେ, ସେହି ପାଣି ପୁରୁଣା ବୟସ ଓ ଦୁଃଖ ନିଶ୍ଚୟ ନଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଅନେକ ସର୍ପମାନେ ଉପରେ ଲଗାଯାଇଥିଲା। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ସର୍ପମାନଙ୍କର ନିବାସସ୍ଥଳ ଭାବରେ ପରିଚୟ ମିଳିଛି। ଗରୁଡ଼ ଯେ ପାଣି ରସାତଳରୁ ଆଣିଥିଲେ, ସେହି ପାଣି ଗଙ୍ଗା ଜଳ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କର ପାପ ନଷ୍ଟ କରିଥାଏ। ଏହି ଗଙ୍ଗା ଜଳ, ସର୍ପମାନଙ୍କର ବୟସ ଦୂର କରିଥିବାରୁ, ସର୍ପମାନଙ୍କୁ ପୁନଃଜୀବନ ଦେଇଥିବା ଜଳ ଭାବରେ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ପରିଚିତ। ଦକ୍ଷିଣ ତୀରରେ ଏହି ଗଙ୍ଗା ଜଳର ଅମୃତତ୍ୱ ଏସେନ୍ସ ନେଇ ଭଉଁଜରା ନଦୀ ବିକାଶ ପାଇଥିଲା, ଯାହା ବୟସ ଓ ଦୁଃଖ ନଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଭୂତ। ଏହି ଗଙ୍ଗା, ଯାହା ରସାତଳରୁ ଆସିଥିଲା, ବୟସ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଥାଏ, ସେହି ମାନବ ଲୋକରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ଗଙ୍ଗା ହିଁ। ଏହି ଦୁଇ ନଦୀର ସଂଗମ ସ୍ଥଳର ଉଲ୍ଲେଖ କରିବାକୁ ଅଧିକ କିଛି ଅଛି କି? ମାତ୍ର ସ୍ମରଣ କଲେ ଏଠାରେ ପାପର ତଳ ତଳ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଏଠି ଅସ୍ନାନ କରିବା ଓ ଦାନ ଦେବାର ଫଳ କହିବାକୁ କିଏ ସମର୍ଥ? ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି, ଏଠି ଏକ ଲକ୍ଷ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ଅଛି। ଭଉଁଜରା ସଂଗମ ସ୍ଥଳର ସମାନ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ଆଉ କେଉଁଠି ନାହିଁ; ଏଠି ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଦେଇଥାଏ ଓ ପାପ ଦୂର କରିଥାଏ; ଏଠିକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଦୂର ହୋଇଯାଏ। ଏଠି ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ଅଛି, ଦେବାଗମ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଓ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାଏ, ଲୋକମାନେ ଏଠି ଉପଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳାନ୍ତି, ପିତୃମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଏଠି ଘଟିଥିବା ଏକ ଘଟଣା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଓ ନାରଦ; ଦେବମାନେ ଓ ଅସୁରମାନେ ଧନ ନେଇ ଏକ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଦ୍ଧା କରିଥିଲେ। ସ୍ୱର୍ଗ ଦେବମାନଙ୍କର ଥିଲା, ଭୂମି ଅସୁରମାନଙ୍କର; କ୍ରିୟାର ଅଞ୍ଚଳ ଅସୁରମାନେ ଦଖଳ କରିଥିଲେ। ତାପରେ ଅସୁରମାନେ ଦେବମାନଙ୍କର ବଳି ଦାନକାରୀଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ, ଦେବମାନେ ବଳି ଭାଗରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଲେ। ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଦେବମାନେ ମୋତେ ଆସି ପଚାରିଲେ, "କଣ କରିବା ଉଚିତ?" ମୁଁ ଦେବମାନଙ୍କୁ କହିଲି, "ଯୁଦ୍ଧରେ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅସୁରମାନେ ଉପରେ ବିଜୟ ଲାଭ କରିବା ପରେ—" "ତମେ ପୃଥିବୀ, ତୁମର କ୍ରିୟା, ବଳି ଭାଗ ଓ କୀର୍ତି ପୁନଃ ପାଇବେ।" ଏପରେ ଦେବମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କାମନା କରି ଭୂମିକୁ ଯାଇଲେ। ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଗର୍ବିତ ହୋଇ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ। ଅହି, ବୃତ୍ର, ବଲି, ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ର, ନାମୁଚି, ଶମ୍ବର, ମୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ତାଙ୍କ ସହ ଥିଲେ। ଦେବମାନେ—ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ, ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ର, ପୂଷଣ, ଅଶ୍ୱିନୀ, ମାରୁତ, ଏବଂ ଲୋକପାଳମାନେ—ବିଭିନ୍ନ ଯୁଦ୍ଧ କଳାରେ ପ୍ରବୀଣ ଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଦାନବମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ସାଗରରେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ। ତ୍ରିକୂଟ ପର୍ବତ, ଯାହା ଏକ ସମୟରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ନଗର ଥିଲା, ସେହି ଜଙ୍ଗଲ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦାନବ ଦକ୍ଷିଣ ସାଗରକୁ ଗଲେ। ମଲୟ ପର୍ବତରେ ସମସ୍ତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ; ଏହି ମଲୟ ଅଞ୍ଚଳ ଦେବମାନଙ୍କର ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ଏକତ୍ରିତି ସ୍ଥଳ ହେଲା। ଗୌତମୀ ନଦୀର କୂଳରେ ଶିବ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ; ଏହିଠାରେ ଦେବମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ଦେବମାନେ ନିଜ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଶୁଧ୍ଧ ଭାବରେ, ଗୌତମୀ ନଦୀର ବାଳୁ ତୀରରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ଯିଏ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଦୟାଳୁ ଭାବରେ ଆଶିର୍ବାଦ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେହି ଦେବୀ—ଦେବମାନେ ମହାଦେବ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ପରସ୍ପର ସହ ନିଜ ସୁରକ୍ଷା ବିଚାର କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏଠି ଦେବମାନେ ଚିନ୍ତା କଲେ, "ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଳପୂର୍ବକ ପରାଜିତ ହୋଇ, ଆମ ପାଇଁ କଣ ଉପାୟ ଅଛି? ଆମ ପାଇଁ ଏକ ମାତ୍ର ଲାଭ—ବିଜୟ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ। ମହାନ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ଅଧୀନ ଜୀବନ ଅପମାନଜନକ।" ଏହି ସମୟରେ, ଓ ପୁତ୍ର, ଏକ ଦେହହୀନ କଣ୍ଠ ଶବ୍ଦ ହେଲା। "ଦୁଃଖ ଯଥେଷ୍ଟ, ଓ ଦେବମାନେ! ଶୀଘ୍ର ଗୌତମୀକୁ ଯାଅ। ଭକ୍ତି ସହିତ ହରି ଓ ହରାଙ୍କୁ ଉପାସନା କର।" "ଗୋଦାବରୀରେ ଏହି ଦୁଇ ଦେବଙ୍କ ଦୟାରେ କଣ ଅସାଧ୍ୟ?" ହରି ଓ ଈଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ଦେବମାନେ ଆକାଂକ୍ଷିତ ବିଜୟ ଲାଭ କଲେ, ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଗଲେ। ଏଠି ଦେବମାନଙ୍କର ସଭା ହୋଇଥିଲା, ସେହି ସ୍ଥଳ ଦେବାଗମ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଋଷିମାନେ ଦେବାଗମକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଏଠି, ଓ ନାରଦ, ଅଶୀ ହଜାର ଶିବ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି। ସେହି ପର୍ବତ ଦେବାଗମ ଭାବରେ ଓ ପ୍ରିୟ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଏହିଠୁ ସେହି ସ୍ଥଳ ଦେବମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲା। ପବିତ୍ର କୁଶ ଦାନ ଓ ଦୀକ୍ଷା ଉପସ୍ଥିତି ବିବରଣ ଦିଆଯାଇଛି; ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଉପଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ଏଠିର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି—ଶୁଣ, ଏହି ଶୁଭ ଓ ପାପ ନାଶକ। ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ବଡ଼ ପର୍ବତ ସହ୍ୟ ଅଛି। ଏହି ପର୍ବତର ତଳରୁ ଗୋଦା, ଭୀମା, ରଥୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଦୀ ଉଦ୍ଭୂତ ହୋଇଛି; ଏଠି ଶୁଧ୍ଧ ଭିରଜା ନଦୀ ଓ ଏକବୀରା ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏହି ପର୍ବତର ମହିମା କିଏ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ? ଏହି ପବିତ୍ର ଅଞ୍ଚଳରେ, ଓ ନାରଦ, ଶୁଣ। ଏଠି ଏକ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଆଛି, ଯାହା ବେଦରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ଶୁଭ, ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକାଶ କରିବି, ଯାହା ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ସେହି ପରମପୁରୁଷ ଅପ୍ରକାଶ ଓ ଅବିନାଶୀ ଅଛନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଆଉ ଏକ ପ୍ରକୃତିସମ୍ପନ୍ନ, ଅନିତ୍ୟ ପୁରୁଷ ଉଦ୍ଭୂତ ହେଲେ; ନିରାକାରରୁ ଏହି ଦେହୀ ପୁରୁଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଜଳ ଉଦ୍ଭୂତ ହେଲା, ତାହାରୁ ପୁରୁଷ ଉଦ୍ଭୂତ ହେଲେ; ଏହି ଦୁଇଠାରୁ ଏକ ମନ୍ଦାର ଜନ୍ମ ହେଲା, ଏଠିଠାରେ ମୁଁ ଉଦ୍ଭୂତ ହେଲି, ଓ ଋଷି। ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ, ତଥା ଅଗ୍ନି—ଏହି ପଞ୍ଚ ଦେବତାମାନେ ମୋଠାରେ ଆଗରୁ ଅଛନ୍ତି।