ସେ ବିଶିଷ୍ଟ ଋଷିଙ୍କୁ ଜିଜ୍ଞାସା କରିଲେ—“ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ୍ୱର, ଆଦିତ୍ୟ କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ର—ଏଠିଏ କେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଦାତା ରୂପେ ପରିଚିତ?” “ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ବରୁଣା, ମହାମୁନି, କେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଦାତା?” ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ପୁନି କରାଗଲା। ତାଉପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି କହିଲେ—“ଶୁଣ, କିଏ ଜ୍ଞାନ ଦାତା ଅଟୁଟ ରହିଛି। ଯେଉଁଠି ଜଳ ଅଛି, ସେଉଁଠି ଅଗ୍ନି; ଅଗ୍ନି ଅଟୁଟ ରହିଛି ସୂର୍ୟ; ସୂର୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ ରୂପେ ଅଛନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ଭାସ୍କର ରୂପେ ଅଛନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ରୂପେ ରୁଦ୍ର ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି; ରୁଦ୍ର ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ଯେଉଁଠି ସବୁ କିଛି ବିଦ୍ୟମାନ, ସେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଅଛି—ସେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଦାତା ରୂପେ ପରିଚିତ। ଗୁରୁ, ପ୍ରେରକ, ଭାଷ୍ୟକାର, ବ୍ୟାଖ୍ୟାକାର, ଶରୀର ଦାତା—ଏହି ସମସ୍ତ ଶିକ୍ଷକ ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନ ଦାତା ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଏଠି ଏକ ଜ୍ଞାନ—ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଭେଦ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏକ ଅଦ୍ୱୟ ଶମ୍ଭୁ, ଜ୍ଞାନୀ ମାନେ ଅନେକ ନାମରେ କହନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ର, ମିତ୍ର, ଅଗ୍ନି—ଭେଦ ଭାବର ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା। ଏହି ଋଷିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସେମାନେ ଗୀତ ଗାଇଲେ; ପାଞ୍ଚଜଣ ଉତ୍ତର ଗଙ୍ଗାକୁ ଗଲେ, ପାଞ୍ଚଜଣ ଦକ୍ଷିଣ ଗଙ୍ଗାକୁ। ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ ଦେବତାମାନେ ପୂଜା କରି, ସଠିକ ଭାବରେ ଆସନରେ ବସି, ସତ୍ୟର ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ମହାମୁନି, କାରଣ ଯେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାର ଭୂମିକା ଯୁଗାର ଆରମ୍ଭରେ ବିଶ୍ୱର ଉତ୍ପତ୍ତିକାରଣ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା। ଅଧର୍ମ ଦୂର କରିବା, ବେଦ ସ୍ଥାପନା, ଜଗତର ଉପକାର, ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ଲାଗି—ଏହି ଭୂମିକା ଆବଶ୍ୟକ। ପୁରାଣ, ସ୍ମୃତି, ବେଦ, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ନିର୍ଣ୍ଠିତ ହେଲାପରେ, ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭୂମିକା ଆଗ୍ରହ କରାଯିବ; ତୁମେ ଏହି ରୂପକୁ ଅପନାଇବେ। ଅଧର୍ମ ଆସିଲେ, ବେଦ କ୍ଷୟ ହେଲେ, ସେମାନେ ଧୀରେ ଧୀରେ ପ୍ରଜାପତି ଦେଖିବେ। ବେଦ ଦୁଃଖରେ ପଡିଲେ, ଭବିଷ୍ୟତ୍ ବ୍ୟାସମାନେ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେବେ; ଧର୍ମର ଅବନତି କିମ୍ବା ବେଦ କ୍ଷୟ ଦେଖିଲେ। ସେହି ସମୟରେ, ସେ ବ୍ୟାସମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ; ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ସ୍ଥାନ ହେଉଛି ଗଙ୍ଗାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାର୍ଶ୍ୱ। ସେଠି ଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ଆଦିତ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ଓ ଜଳ—ସମସ୍ତ ଦେବତା ସଦା ସବୁ ରୂପରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏହିଠାରେ କିଛି ଅଧିକ ପବିତ୍ର କିମ୍ବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନାହିଁ; ଏହି ରୂପ ପ୍ରାପ୍ତି ପରେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ ରହିଛି। ଶିବ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଉତ୍ସ ଓ ସାର, ବିଶେଷ କରି ସେଠି ଅନୁଗ୍ରହରେ ବସିଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କ ସହ ଅଟୁଟ ରହି, ସେଠି ଅନୁଗ୍ରହ ଦେଇଥାନ୍ତି; ସେମାନେ ଧର୍ମ-ବ୍ୟାସ ଓ ବେଦ-ବ୍ୟାସ ରୂପେ ପରିଚିତ। ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ତିନି ଜଗତରେ ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏହି ଜଳ ଅପରାଧର ମାଳିକା ଧୋଇ ଦେଇଥାଏ, ଅଭିମାନ ଓ ମୋହର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରିଥାଏ, ଲୋକଙ୍କୁ ଏହିଠାରେ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦିଏ—ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟାସ ତୀର୍ଥ। ଏଠିଏ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି—ବଞ୍ଜରାସଂଗମ, ତିନି ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯେଉଁଠି ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ରାଜର୍ଷିମାନେ ସଦା ପୂଜା କରନ୍ତି। ଏଠିଏ ଗରୁଡ, ପକ୍ଷୀର ରାଜା, ସାପମାନଙ୍କର ଦାସ ହେଉଥିଲେ; ନିଜ ମାତାକୁ ସେବା କରିବାର ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ନ ହୋଇ, ଏକାଏକି ବସି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ନିଶ୍ୱାସ ତ୍ୟାଗ କରୁଥିଲେ। ସତ୍ୟପାଇଁ, ଏହି ଜଗତରେ ସେମାନେ ଧନ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଇଛି; ସେମାନେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯେଉଁଠି କେବେ ଦାସତ୍ୱ ଆସିନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟଙ୍କ ଅଧୀନ ହେବାକୁ ପଡିନାହିଁ। ସେମାନେ ସୁଖରେ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ଗୀତ ଗାନ୍ତି, ଶୁଏ, ହସନ୍ତି—ସ୍ୱାଧୀନ ଲୋକ ଧନ୍ୟ; ଅନ୍ୟଙ୍କ ଅଧୀନ ରହିବା ଲୋକ ଲାଗି ଲଜ୍ଜା। ଏଭଳି ଚିନ୍ତାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଅପାର ମନସ୍କ Vainateya, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ନିଜ ମାତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। “ମା, କାହାର ଦୋଷ—ତୁମର, ପିତାଙ୍କର କିମ୍ବା ମୋର—ତୁମେ କିପରି ଦାସୀ ହେଲେ? କାରଣ କହ, ମୁଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି।” ସେ ନିଜ ପୁଅ, ଅରୁଣଙ୍କ ଅନୁଜ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ କହିଲେ। “ଅନ୍ୟ କାହାର ଦୋଷ ନାହିଁ; ମୁଁ ନିଜ ଦୋଷ କହିଛି। ଯେଉଁଠି କଥା ଫେରାଯାଏ, ସେ ଦାସୀ ହୋଇଯାଏ—ଏହି ମୁଁ କହିଛି। ମୁଁ କଦ୍ରୁ ସହ ବିପ ଲାଗିଥିଲି; ତାଙ୍କ ଚାଳାକିରେ ମୁଁ ହାରିଗଲି, ଏବଂ କଦ୍ରୁ ମୋର ମାଲିକା ହେଲେ। ଭାଗ୍ୟ, ପୁତ୍ର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ—କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ନ କରିପାରିବ? ଏଭଳି ମୁଁ କଦ୍ରୁର ଦାସୀ ହେଲି, କାଶ୍ୟପପୁତ୍ର; ମୁଁ ଦାସୀ ହେଲି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଦାସ ହେଲା, ଦ୍ୱିଜ।” ତାଉପରେ ଦୁଃଖିତ ଗରୁଡ ଚୁପ ରହିଲେ, ମାତାଙ୍କୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ଭାଗ୍ୟର ଗତି ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ। ଏକଥା କଦ୍ରୁ, ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କ ଉପକାର ଓ ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ଲାଗି, ବିନତାକୁ କହିଲେ। “ତୁମର ପୁଅ ଅନାୟାସରେ ସୂର୍ୟକୁ ପ୍ରଣାମ କରିବାକୁ ଯାଏ; ଆହା, ତିନି ଜଗତରେ ତୁମେ ଧନ୍ୟ, ଦାସୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ।” ନିଜ ଦୁଃଖ ଲୁଚାଇ, ବିନତା ଆଶ୍ଚର୍ୟଜନକ ଭାବରେ କଦ୍ରୁକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। “କିନ୍ତୁ, କାହିଁକି ତୁମର ପୁଅମାନେ ସୂର୍ୟକୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉନାହିଁ?” “ଧନ୍ୟବାଦ, ମୋ ପୁଅମାନେ ସାପମାନଙ୍କ ନିବାସକୁ ନେଇଯାଅ; ସାଗର କାଠରେ ଏକ ଶୀତଳ ଝିଅ ଅଛି, ସେଉଁଠି ସାପମାନେ ବସନ୍ତି।” ତାଉପରେ ସୁପର୍ଣ୍ଣ ସାପମାନେ, କଦ୍ରୁ ଓ ବିନତାକୁ ନେଇଗଲେ; ତାପରେ, କଦ୍ରୁ ଖୁସି ହୋଇ, ବିନତାକୁ କହିଲେ। ଗରୁଡ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଅଗ୍ରଣୀ, ପୁନି ସାପମାତା କଦ୍ରୁ ନମ୍ରତାରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ। “ମୋ ପୁଅମାନେ ହଂସକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ତିନି ଜଗତର ଗୁରୁ; ପ୍ରଣାମ କରି ତାପରେ ସୂର୍ୟକୁ ଯିବେ, ଯାହା ମୋର ନିବାସ। ଦୟାକରି, ପ୍ରତିଦିନ ମୋ ପୁଅମାନେକୁ ସୂର୍ୟ ମଣ୍ଡଳକୁ ନେଇଯାଅ।” ବିନତା, କମ୍ପିତ ଓ ଦୁଃଖିତ, କଦ୍ରୁକୁ କହିଲେ— “ମୁଁ ସକ୍ଷମ ନୁହେଁ, ସାପମାତା; ମୋ ପୁଅ ତୁମ ପୁଅମାନେକୁ ନେଇଯିବେନି। ସୂର୍ୟଦେବକୁ ଦେଖିଲେ, ସେମାନେ ପୁନି ଫେରିଯିବେ।