ଏକ ସମୟର କଥା, କିଛି ମହାନ ଋଷିମାନେ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ସେମାନଙ୍କର ତପସ୍ୟା ସଫଳ ହେଉନଥିଲା। ସେମାନେ ଏହି ଅସଫଳତାର କାରଣ ଉପରେ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ, ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ନେଇ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ସମ୍ମାନିତ ଅତିଥିକୁ ସେମାନେ ପଚାରିଲେ, “ମହାନୁଭାବ, ଆମେ ବାରମ୍ବାର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ତପସ୍ୟା କରୁଛୁ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ତ୍ରୁଟି ଦ୍ୱାରା କି ଆମର ତପସ୍ୟା ସଫଳ ହେଉନାହିଁ? ଆମେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ? ଏଠିରେ କ’ଣ ଉପାୟ ଅଛି? ଆପଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରମୁଖ, ଆମକୁ ଉପାୟ କହନ୍ତୁ।” ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ସେମାନେ କହିଲେ, “ଆପଣ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଶାନ୍ତ, ଦୟାଳୁ ଓ ନିତ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ କାରୀ। ଆପଣ କ୍ରୋଧ ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ, ତେଣୁ ଆପଣ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି ତାହା କହନ୍ତୁ। ଯେଉଁମାନେ ଅହଂକାରୀ, ଦୟା ନଥିବା, ଗୁରୁସେବାରେ ଅଲସ, ଅସତ୍ୟବାଦୀ ଓ କ୍ରୁର, ସେମାନେ କେବେ ତଥ୍ୟକୁ ଜାଣିପାରନ୍ତିନାହିଁ।” ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ଋଷି ଅଗସ୍ତ୍ୟ କିଛି ଖଣ୍ଡ ଧ୍ୟାନ କରି, ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଶାନ୍ତ ମନବଳ ଧାରଣ କରିଛ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛ; ତଥାପି ତୁମର ତପସ୍ୟା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉନି, ତୁମେ ତୁମର ପତନର କାରଣ ସ୍ମରଣ କର। ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲେ ଓ ସୁଖ ଲାଭ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ପୁନିଥରେ ଖୋଜିବାକୁ ଗଲେ, ସେମାନେ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କ ବଂଶଜ ହେଲେ। ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପୁନଃପୁନ ଏଭଳି ଚେଷ୍ଟା କରିଛ; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୁମେ ପ୍ରଜାପତିଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ହେବ। ଏବେ ତୁମେ ଗଙ୍ଗା ତୀରକୁ ଯାଅ, ଯାହା ତିନି ଲୋକକୁ ପବିତ୍ର କରେ। ଏହି ସଂସାରରେ ଗଙ୍ଗା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ, ସେ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରିୟା। ଏଠିରେ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ତୁମେ ଜ୍ଞାନଦାତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ; ସେ ମହାନ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବେ, କାରଣ ଏଠି ଏକ ସତ୍ୟ ଗୁରୁ ବିନା କେହି କେବେ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିପାରେନାହିଁ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ସେମାନେ ପଚାରିଲେ, “ଏହି ଜ୍ଞାନଦାତା କିଏ? ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ, ଆଦିତ୍ୟ, କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ର? ନା କି ଅଗ୍ନି, ବାରୁଣ? କିଏ ଏହି ଜ୍ଞାନଦାତା?” ଅଗସ୍ତ୍ୟ ପୁନି କହିଲେ, “ଶୁଣ, କିଏ ଏହି ଜ୍ଞାନଦାତା। ଯାହା ଜଳ, ସେଠି ଅଗ୍ନି; ଯାହା ଅଗ୍ନି, ସେଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ; ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସେଠି ବିଷ୍ଣୁ; ଯାହା ବିଷ୍ଣୁ, ସେ ଭାସ୍କର। ଯାହା ବ୍ରହ୍ମା, ସେ ମଧ୍ୟ ରୁଦ୍ର; ଯାହା ରୁଦ୍ର, ସେ ସମସ୍ତ; ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟମାନ, ସେହି ଜ୍ଞାନ—ସେଠି ଏଠି ଜ୍ଞାନଦାତା। ଗୁରୁ ଅନେକ ପ୍ରକାର—ଉପଦେଷ୍ଟା, ପ୍ରେରକ, ଭାଷ୍ୟକାର, ବ୍ୟାଖ୍ୟାତା, ଦେହଦାତା—କିନ୍ତୁ ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନଦାତା ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଭେଦ ନାଶ ହୁଏ, ସେହିଏ ଏଠି ଜ୍ଞାନ। ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ, ଇନ୍ଦ୍ର, ମିତ୍ର, ଅଗ୍ନି ଭାବରେ କହନ୍ତି, ଏହା ସମସ୍ତ ଭେଦ ଭ୍ରମର କାରଣ।” ଏହି ମହାନ ଋଷିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେମାନେ ଶ୍ଲୋକ ଗାଇ ଗାଇ ଦୁଇ ଦଳରେ ଭାଗିଗଲେ—ପଞ୍ଚଜନ ଉତ୍ତର ଗଙ୍ଗାକୁ ଓ ପଞ୍ଚଜନ ଦକ୍ଷିଣ ଗଙ୍ଗାକୁ ଗଲେ। ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ସେମାନେ ନିଜ ଆସନରେ ବସି, ସତ୍ୟ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, କାରଣ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଭୂମିକା ଏହି ଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ବିଶ୍ୱସ୍ରୋତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ତପସ୍ୟା ଅଧର୍ମ ଦୂର କରିବା, ବେଦ ସ୍ଥାପନା, ଲୋକମାନଙ୍କ ଉପକାର, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଥିଲା। ପୁରାଣ, ସୃତି, ବେଦ ଓ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହେବାବେଳେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭୂମିକା ଆଶା କରାଯାଏ; ସେମାନେ ଏଭଳି ରୂପ ଧାରଣ କରିବେ। ଅଧର୍ମ ଆସିଲେ ଓ ବେଦ ଅବନତି ହେଲେ, ସେମାନେ କ୍ରମେ ପ୍ରଜାପତି ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବେ। ବେଦ ଅପମାନିତ ହେଲେ, ତେବେ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଭାବେ ସେମାନେ ବ୍ୟାସ ହେବେ; ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମ ଅବନତି ହେବା କିମ୍ବା ବେଦ ଅପସାରିବା ଦେଖାଯିବ। ଏମିତି ସମୟରେ, ସେହି ବ୍ୟାସମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ; ସେମାନଙ୍କ ତପସ୍ୟାସ୍ଥଳ ହେଉଛି ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ତମ ତୀର। ଏଠି ଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ, ମୁଁ, ଆଦିତ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ଓ ଜଳ—ସମସ୍ତ ଦେବତା ସଦା ସମସ୍ତ ରୂପରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଏଠାରୁ ଅଧିକ ପବିତ୍ର କିଛି ନାହିଁ, ଏଠାରୁ ଉତ୍ତମ କିଛି ନାହିଁ; ଏହି ରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରି, ସେହିଏ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ। ଶିବ, ସମସ୍ତର ସାର, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପିତ, ବିଶେଷ ଭାବେ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଦୟାବଶତଃ ବିଦ୍ୟମାନ। ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କ ସେବା କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ତାଙ୍କ କୃପା ବିଳାସିତ; ସେମାନେ ଧର୍ମ-ବ୍ୟାସ ଓ ବେଦ-ବ୍ୟାସ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ତିନି ଲୋକରେ ବ୍ୟାସ ତୀର୍ଥ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯାହାର ଜଳ ପାପର ମଳ ଦୂର କରେ, ମୋହ ଓ ଅହଂକାରର ଅନ୍ଧକାର ହଟାଏ, ଲୋକଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ—ଏହି ଅତିଶୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ। ଏହିପରି ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯାହାକୁ ବଞ୍ଜରାସଂଗମ କୁହାଯାଏ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯାହାକୁ ନିତ୍ୟ ଋଷି, ସିଦ୍ଧ ଓ ରାଜରୁଷିମାନେ ସେବନ୍ତି। ଏହିଠାରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା—ଗରୁଡ଼, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ରାଜା, ନାଗମାନଙ୍କ ଦାସ ହୋଇଯିଥିଲେ। ସେ ନିଜ ମାଆଙ୍କ ସେବାର ଦୁଃଖରେ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ, କେବେ କେବେ ଏକା ଏକା ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ। ସେ ଭାବିଲେ, “ଏହି ସଂସାରରେ ସେମାନେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯେଉଁମାନେ ସୁକୃତ କରିଛନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ କେବେ ଦାସତ୍ୱରେ ପଡ଼ିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ। ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ଗାନ୍ତି, ସୁପ୍ତି କରନ୍ତି, ହସନ୍ତି—ଆତ୍ମନିର୍ଭର ଲୋକମାନେ ସଉଭାଗ୍ୟଶାଳୀ; ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟର ଆଧିନରେ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଃଖୀ।” ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଅପାର ମନବଳ ସ୍ୱାମୀ ଗରୁଡ଼ ନିଜ ମାଆଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ମା, କାହାର ଦୋଷରେ—ଆପଣଙ୍କ, ବାପାଙ୍କ, କିମ୍ବା ମୋର—ଆପଣ ଦାସୀ ହୋଇଛନ୍ତି? ମୋତେ କାରଣ କହନ୍ତୁ, ମୁଁ ପଚାରୁଛି।