ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଦଶଜଣ ମନସୁତ ପୁଅଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲି, ସେମାନେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଥିଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ଜଗତର ଅନ୍ତ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଁ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ବିଚରଣ କରିଥିଲେ। ପୁଣି ସେମାନେ ତିଆରି ହେଲେ, ପୁଣି ବିଚରଣ କଲେ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସେମାନେଂକୁ ଖୋଜିଲି, ସେମାନେ ଆସିଲେନାହିଁ—ଯେଉଁମାନେ ଚାଲିଯାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପେ ଚାଲିଯାଆନ୍ତି। ତାପରେ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ସନ୍ତାନ, ମହାନ ଋଷିମାନେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ସାର ଜାଣିଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଗୁରୁ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କର ଅନୁମତି ନେଇ, ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମାଆଙ୍କୁ କିଛି ପଚାରିବା ସହ ନ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗିଗଲେ। ଏଠି ମାଆଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷକ ଠାରୁ ବି ଅଧିକ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ, ଏହି ଅବହେଳାରେ ନାରଦଙ୍କର ମାଆ ରୋଷରେ ନିଜ ପୁଅମାନେଂକୁ ଶାପ ଦେଲେ—“ଯେଉଁମାନେ ମୋତେ ଅବହେଳା କରି, ନିଜ ତପସ୍ୟାରେ ଲାଗିଛନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ସଫଳତା ଲାଭ କରିପାରିବେନାହିଁ।” ଏହିପରି ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ସଫଳତା ଲାଭ କରିପାରିଲେନାହିଁ; ତାଙ୍କୁ ସବୁଠି ବାଧା ମିଳୁଥିଲା। କେଉଁଠି ଦାନବମାନେ ବାଧା ଦେଉଥିଲେ, କେଉଁଠି ମଣିଷ, ନାରୀ, କିମ୍ବା ନିଜ ଦେହର ଅପରାଧ ଦ୍ୱାରା ବି ତାଙ୍କୁ ବାଧା ମିଳୁଥିଲା। ଏପରି ଭାବେ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ—ଯିଏ ତପସ୍ୟାର ଖଜାନା, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, କୁମ୍ଭରୁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ଏହି ଲୋକଶିକ୍ଷକ। ଅଗ୍ନିର ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର୍ ଇଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଶାନ୍ତ ଓ ନମ୍ର ଭାବେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ସେମାନେ ପଚାରିଲେ—“ମହାନୁଭାବ, ଆମେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେଉଁ ଦୋଷରୁ ତାହା ସଫଳ ହେଉନାହିଁ? ଆମେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ? କିପରି ପଦ୍ଧତି ଅନୁସରିବା ଦରକାର? ଆପଣ ତପସ୍ୟାରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୟାଳୁ ଓ ଶାନ୍ତ, ଦୟାକରି ଆମକୁ ଉପାୟ କହନ୍ତୁ। ଯେଉଁମାନେ ଅଭିମାନୀ, ଦୟାହୀନ, ଗୁରୁସେବାରେ ଅଲସ, ଅସତ୍ୟବାଦୀ, ଏବଂ କ୍ରୁର, ସେମାନେ କେବେ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିପାରନ୍ତିନାହିଁ।” ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ଅଳ୍ପ ସମୟ ଧ୍ୟାନ କରି, ଶାନ୍ତ ଭାବେ କହିଲେ—“ତୁମେ ଶାନ୍ତ ମନ ଧାରଣ କର, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ତିଆରି ହେଇଛ; ତୁମର ତପସ୍ୟା ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ରହିଗଲା—ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଦୋଷ ହେଇଥିଲା, ତାହା ମନେ ପକା। ପୂର୍ବରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇ ଯେଉଁମାନେ ସୁଖ ପାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ପୁଣି ଖୋଜିବାକୁ ବାହାରିଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କ ସନ୍ତାନ ହେଲେ। ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପୁଣିପୁଣି ଏପରି କରିଛ; ଏହି ଚକ୍ରରେ ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପ୍ରଜାପତିଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ହେବ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏବେ ତୁମେ ଗଙ୍ଗା ତଟକୁ ଯାଅ, ଯାହା ତିନିଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରେ; ଏହି ସଂସାରରେ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଗଙ୍ଗା ବ୍ୟତୀତ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ସେଠାରେ ତୁମେ ଏକ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମରେ ଜ୍ଞାନଦାତାଙ୍କ ଉପାସନା କର; ସେ ମହାପୁରୁଷ ତୁମ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିଦେବେ, କାରଣ ସତ୍ୟ ଗୁରୁ ବିନା କେହି କେବେ ସଫଳତା ଲାଭ କରିପାରେନାହିଁ।” ତେବେ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ ପଚାରିଲେ—“ଏହି ଜ୍ଞାନଦାତା କିଏ? ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ, ଆଦିତ୍ୟ, କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ର? କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି, ବା ଵରୁଣ? କିଏ ଏହି ଜ୍ଞାନଦାତା?” ତା’ପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—“ଶୁଣ, କିଏ ଜ୍ଞାନଦାତା। ଯାହା ଜଳ, ସେଇ ଅଗ୍ନି; ଯାହା ଅଗ୍ନି, ସେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ; ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସେଇ ବିଷ୍ଣୁ; ଯାହା ବିଷ୍ଣୁ, ସେଇ ଭାସ୍କର। ଯାହା ବ୍ରହ୍ମା, ସେଇ ରୁଦ୍ର; ଯାହା ରୁଦ୍ର, ସେଇ ସମସ୍ତ। ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟମାନ, ସେଇ ଜ୍ଞାନ—ଏଠି ସେଇ ଜ୍ଞାନଦାତା। ଗୁରୁ ଅନେକ ପ୍ରକାର—ଉପାଦେଶକ, ପ୍ରେରକ, ଭାଷ୍ୟକାର, ବ୍ୟାଖ୍ୟାନକାର, ଦେହଦାତା—କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନଦାତା ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଭେଦ ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ସେଠି ଏକ ଅଦ୍ୱୟତା ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ—ଇନ୍ଦ୍ର, ମିତ୍ର, ଅଗ୍ନି—ବୁଝାଯାଏ, ଭିନ୍ନତାର ମାୟା ଦ୍ୱାରା। ଏହି ମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେମାନେ ଷ୍ଟୋତ୍ର ପଢ଼ି ପଢ଼ି ଗଲେ; ପଞ୍ଚଜଣ ଉତ୍ତର ଗଙ୍ଗାକୁ, ପଞ୍ଚଜଣ ଦକ୍ଷିଣ ଗଙ୍ଗାକୁ। ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାନୁସାରେ ଦେବତାଙ୍କ ଉପାସନା କରି, ସେମାନେ ନିଜ ଆସନରେ ବସି, ସତ୍ୟ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗିଗଲେ। ଏହାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଖୁସି ହେଲେ, କାରଣ ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ପଦ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥିଲା। ଧର୍ମ ରକ୍ଷା, ବେଦ ସ୍ଥାପନା, ଲୋକମଙ୍ଗଳ, ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ଲାଭ ପାଇଁ ଏହି କ୍ରମ ଚାଲିଥାଏ। ପୁରାଣ, ସୃତି, ବେଦ ଓ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହେଲେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପଦ ଚାହାଯାଏ; ତୁମେ ଏମିତି ରୂପ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ। ଅନ୍ୟାୟ ବଢ଼ିଲେ ଓ ବେଦ ଅପମୂଳ୍ୟିତ ହେଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରଜାପତି ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ। ବେଦ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ବ୍ୟାସମାନେ ଉଦ୍ଭବିତ ହେବେ; ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମ କିମ୍ବା ବେଦ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ସେତେବେଳେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ; ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ସ୍ଥଳ ହେଉଛି ଗଙ୍ଗାର ପରମ ତଟ। ସେଠାରେ ଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ, ମୁଁ, ଆଦିତ୍ୟ, ଅଗ୍ନି, ଓ ଜଳ—ସମସ୍ତ ରୂପରେ ସଦା ବିଦ୍ୟମାନ। ଏହାଠାରୁ ପବିତ୍ର କିଛି ନାହିଁ, ଏବଂ କୌଣସି ଉତ୍ତମ ନାହିଁ; ସେଠି ଏହି ସମସ୍ତ ରୂପ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ସେଇ ପରମ ବ୍ରହ୍ମା। ଶିବ, ସମସ୍ତର ଆଧାର, ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଜୀବପ୍ରତି କୃପା କରି ଅବସ୍ଥିତ। ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ସେଠି ଅନୁଗ୍ରହ ଦେଇଥାନ୍ତି; ସେମାନେ ଧର୍ମ-ବ୍ୟାସ ଓ ବେଦ-ବ୍ୟାସ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ତିନିଜଗତରେ ଏହି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏହାର ଜଳ ପାପର ମଲିନତା ଦୂର କରେ, ମୋହ ଓ ଅଭିମାନର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରେ, ଲୋକଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ—ଏହି ହେଉଛି ଅପୂର୍ବ ବ୍ୟାସତୀର୍ଥ।