ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି ଦାନ କରିଥିବା ଜମି ନିଜ ଦ୍ୱାରା ନେଇଥାଏ, ସେହି ପାପର ଫଳରେ ସେ ଷାଠି ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ । ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ ପାପ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ । ଏହି ଭୟଙ୍କର ପାପ ଦେଖି, ଆମେ ଏପରି ଦାନ କେବେ ନେଉନାହିଁ । ଯଦି ନିଜ ଦାନ କରାଯାଇଥିବା ଜମି ନେବାର ଏପରି ଫଳ, ତେବେ ଅନ୍ୟର ଦାନ ନେଲେ କେମିତି ଅଭିଶାପ ହେବ ଭାବିପାରିବା । ଏହାସତ୍ୱେ, ଆମେ କ୍ରୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଜମି ନେବାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲୁ । ସେତେବେଳେ ଦେବତାମାନେ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା କପିଳା ଗାୟକୁ ଦାନ କରିଥିଲେ । ଗଙ୍ଗାର ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ, ସେହି ଜମି ଉପରେ, ସେ ଗାୟକୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା । ସେଠାରେ ଏବଂ ସେ ଦିନରୁ ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ୱୟଂ ଦେହଧାରଣ କରି ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବାରୁ । କପିଳା ଗାୟ ଓ ଗଙ୍ଗା ସଙ୍ଗମ ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନାଶ କରେ । ଦାନର ଜଳରୁ ଏଠାରେ କପିଳା ନାମକ ଏକ ନଦୀ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା । ଫଳବତୀ ମାଟି ଦାନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗାୟ ଦାନ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମନାଯାଏ । ଏହି ବିନିମୟ ମାଧ୍ୟମରେ ମୁନି ଜଗତର ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ । ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଘଟିଥିଲା, ସେଠାକୁ ଗୋତୀର୍ଥ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲା । ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି, ସେଠାରେ ଶତଧିକ ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥ ଅଛି । ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଓ ଦାନ କରି, ଜମି ଦାନର ପୁଣ୍ୟ ଫଳ ମିଳେ । ଏହି ଗଙ୍ଗା ସଙ୍ଗମ କପିଳା ସଙ୍ଗମ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଏହିପରେ ଅଛି ଶଂଖହ୍ରଡ଼ ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁଠାରେ ଶଂଖ ଓ ଗଦାଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁ ବସିଛନ୍ତି । ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଓ ତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିଲେ, ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ । ଏଠାରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା—କୃତୟୁଗ ଆରମ୍ଭରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ ସାମ ଗାୟକମାନେ ଥିଲେ । ସେତେବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମାକୁ ଭକ୍ଷିବା ପାଇଁ ବିବିଧ ଆକୃତିର ରାକ୍ଷସମାନେ ଆସିଥିଲେ । ତାହାପରେ, ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଗୁରୁ ଭାବେ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲି । ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କର ଚକ୍ର ଉଠାଇ, ସେହି ରାକ୍ଷସମାନେଠାରୁ ସଂସାରକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ । ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ସେମାନେକୁ ବିଧ୍ୱଂସ କରି, ଶଂଖକୁ ଜଳରେ ଭରିଲେ । ଏହିପରେ ପୃଥିବୀ କଂଟକରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲା ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ଶତ୍ରୁହୀନ ହେଲା । ବିଷ୍ଣୁ ଆନନ୍ଦରେ ଶଂଖ ଭରିଲେ ଓ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ନଶ୍ୱର ହେଲେ । ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଘଟିଥିଲା, ସେଠା ଶଂଖତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯାହା ଲୋକଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାଏ । ଏଠାରେ ଇଚ୍ଛାମତ ଫଳ ମିଳେ, ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଆୟୁ ଲଭ୍ୟ, ଧନ-ପୁତ୍ର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏହି ସ୍ଥାନ ଅତି ଶୁଭ । ଏହି ସ୍ଥଳୀର ସ୍ମରଣ କିମ୍ବା ପାଠ କଲେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ, ଏଠାରେ ଦଶ ହଜାର ତୀର୍ଥ ସମାନ ଫଳ ମିଳେ ଓ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ । ଏହି ଦଶ ହଜାର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ପାପନାଶକ ଭାବେ ମହେଶ୍ୱର କହିଛନ୍ତି । ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମଧ୍ୟରେ ଏହିପରି ପାପନାଶକ ଆଉ କେଉଁଠି ନାହିଁ । ପରେ ଅଛି କିଷ୍କିନ୍ଧା ନାମକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ପାପ ଶାନ୍ତି କରେ, କାରଣ ଏଠାରେ ଭବ ଉପସ୍ଥିତ । ଏହାର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି—ନାରଦ, ଶୁଣ । ଦୀର୍ଘଦିନ ପୂର୍ବରେ, ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଭୟ ଦେଇଥିବା ରାବଣଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ । କିଷ୍କିନ୍ଧାବାସୀ ବାନରମାନେ ସହିତ ରାମ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ରାବଣ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ଓ ସେନାକୁ ବଧ କରି, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି, ସୀତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିଥିଲେ । ସେତେବେଳେ ଭାଇ ସୌମିତ୍ରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ, ଓ ବିଭୀଷଣ ସହିତ ରାମ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ଫେରିଲେ । ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ରାମ ଦେବତାମାନଙ୍କର ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଆସି, ଯାହା ଧନାଧିପତିଙ୍କ ଥିଲା ଓ ଇଚ୍ଛାମତ ଗତି କରୁଥିଲା, ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଉଥିଲେ । ଯାତ୍ରା କରୁଥିବାବେଳେ, ଶରଣାର୍ଥୀଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଓ ଶତ୍ରୁନାଶକ ରାମ ଗଙ୍ଗା ଦର୍ଶନ କଲେ । ସେ ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ସଂସାରକୁ ପବିତ୍ର କରେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ ଓ ମନ, ଦୃଷ୍ଟିର ଦୁଃଖ ଦୂର କରେ । ସେଉଁଠାରେ ରାମ ଗଙ୍ଗା କୂଳରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଥିବା କଣ୍ଠରେ ସମସ୍ତ ବାନରମାନେ, ହନୁମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, କହିଲେ: “ମୋ ବନ୍ଧୁମାନେ, ଏହି ଦେବୀ ଗଙ୍ଗାର ପ୍ରଭାବରେ ମୋ ତାତା ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଇଥିଲେ । ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ମାଆ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା, ଭୟଙ୍କର ତମ ପାପ ମଧ୍ୟ ନିବାରଣ କରନ୍ତି । ଏଠାରେ ଏଉଁପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନଦୀ ନାହିଁ ।” “ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଶତ୍ରୁ ଓ ଅପମଙ୍ଗଳ ସଦା ନଶ୍ୱର ହୁଏ; ବିଭୀଷଣ ସଦା ମିତ୍ରତ୍ୱ ଲଭିଲେ, ସୀତା ଫେରିଲେ, ହନୁମାନ ବନ୍ଧୁ ହେଲେ । ଲଙ୍କା ଧ୍ୱଂସ ହେଲା, ରାକ୍ଷସମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ଲଭିଲେ; ଗୌତମ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜି ମୋକ୍ଷ ଲଭିଲେ । ସେ ମାଆ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି, ଅଶୁଭ ନାଶ କରନ୍ତି, ସଂସାର ପବିତ୍ର କରିବାରେ ଏକମାତ୍ର ପାରଙ୍ଗତ, ସମସ୍ତ ନଦୀର ମୂଳ ସ୍ରୋତ, ସେ ସାବିତ୍ରୀ ।” ରାମଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ବାନରମାନେ ସେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, ବିଧିମତ ଭାବେ ପୂଜା କଲେ, ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲ ଓ ଦିବ୍ୟ ଉପହାର ଦେଲେ । ଏହାପରେ ରାମ ଶର୍ବଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହ ପୂଜା କଲେ, ସମସ୍ତ ବାନରମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତ କଲେ । ଏହିପରି ଦୟାଳୁ ସଂଗୀ ମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିବାରୁ, ରାମ ଏହି ରାତି ଆନନ୍ଦରେ କାଟିଲେ, ଶତ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର ହେଲା । ଗୌତମୀ ସେବା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କଣ ଆଉ ଦୁଃଖ ରହିଥାଏ? ସେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ସେବକମାନେ ଦେଖି ବିଶ୍ମୟ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଗୋଦାବରୀକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ । ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ରାମ ଅତିଶୟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ । ଏଠି ଆସ୍ବାଦ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଲାଗିଲା, ତେଣୁ କହିଲେ: “ଆମେ ଏଠି ଅଧିକ ସମୟ ରୁହିବା—ଏଠି ଚାରି ରାତି ଅଧିକ ରହିବା ପରେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବା ।” ବାନରମାନେ ଏହି କଥାକୁ ମନୋଗତି କଲେ; ଏପରେ ଚାରି ଦିନ ଭଲ ଭାବରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ତାଙ୍କର ଭାଇଙ୍କ ପ୍ରିୟ ତୀର୍ଥକୁ ଗଲେ । ସେଠାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ଅଛନ୍ତି, ଯାହାର ଶକ୍ତିରେ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ବଶୀଭୂତ ହୋଇଥିଲେ ।