ଗୋଦାବରୀ ତଟରେ ଦଶଟି ଅତି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଦାନ ଦେଲେ ଚାହିଦା ମୁତାବକ ଫଳ ମିଳେ, ଏହାର ପୁଣ୍ୟ ଫଳ ହଜାର ଗୁଣା ବଢ଼ିଯାଏ। ଏହି ପବିତ୍ର ଗୋତମୀ ନଦୀ କୂଳରେ, ବଶିଷ୍ଠ ଆଦି ମହାର୍ଷିମାନେ ଏକ ମହା ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରିଥାଏ ଓ ସମସ୍ତ ବିପଦରୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ। ଏଠିରେ ଥିବା ହଜାର ହଜାର କୁଣ୍ଡରେ, ପୃଥିବୀ ମାତାଙ୍କ ଦୟାରୁ, ସେହି ମହାତ୍ମା ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ କରିଥିଲେ। ଗୋତମୀ ନଦୀଙ୍କ କୃପାରେ, ରାକ୍ଷସ ନାଶିନୀ ଏହି ତୀର୍ଥ ସହସ୍ରକୁଣ୍ଡ ଭାବେ ବିଶ୍ୱ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ହେଇଥିଲା। ଏଠିକୁ କପିଳ ତୀର୍ଥ, ଅଙ୍ଗିରସ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ସୈଂହିକେୟମ୍ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ। ଗୋତମୀ ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ ଅଙ୍ଗିରସ ମୁନି ଆଦିତ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ଭୂମି ଦାନ କରିଥିଲେ। ପରେ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ, ତାହାପରେ ସୈଂହିକୀ ଭୂମି ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ନିଗଳିଦେଲା। ଏହା ଦେଖି ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ। ଅଙ୍ଗିରସମାନେ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯେଉଁ ଭୂମି ଦିଆଯାଇଛି, ତାହା ତୁମେ ପୁନଃ ନେଇଯାଅ।” କିନ୍ତୁ ଆଦିତ୍ୟମାନେ କହିଲେ, “ନୁହେଁ। ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି, ଦିଆଯାଇଥିବା ଜମି, ସେଠାରୁ ନେଇବା ବଡ଼ ଅପରାଧ; ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଷଷ୍ଟି ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚର୍ମିକୀ ରୂପେ ଜନ୍ମ ମିଳେ। ସ୍ୱୟଂ ଦିଆଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଜମି ନେବାରୁ ଅଧିକ ମହାପାପ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାହିଁ।” ତେଣୁ ଆମେ ଏହା ନେବୁ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ କ୍ରୟ ଆକାରେ ଦିଆଯିବା ଭୂମି ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବା। ଏହି ସମ୍ମତି ପରେ, ଦେବମାନେ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା କପିଳ ଗାଈ ଦେଇ ଭୂମି ଦାନ କଲେ। ଗଙ୍ଗା ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ ଏହି ଦାନ ହେଲା, ଏଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ୱୟଂ ଦେହୀ ରୂପେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାନ୍ତି। କପିଳ ଗାଈ ସହିତ ଏହି ସଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ। ଦାନ ଜଳରୁ ଏଠିରେ ‘କପିଳା’ ନାମକ ଏକ ନଦୀ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଉପଜାଉ ଭୂମି ଦାନ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗାଈ ଦାନ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ଏହି ବିନିମୟ ଦ୍ୱାରା ଋଷି ଜଗତର ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ଏଠି ଘଟିଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ‘ଗୋତୀର୍ଥ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠି ଶତ ସଂଖ୍ୟକ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ଭୂମି ଦାନର ଫଳ ମିଳେ। ଏହି ସଙ୍ଗମକୁ ‘କପିଳା ସଙ୍ଗମ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠି ଅଛି ଶଂଖହ୍ରଡ ନାମକ ଏକ ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥ, ଯେଉଁଠାରେ ଶଂଖ ଓ ଗଦାଧାରୀ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ବସିଛନ୍ତି। ଏଠି ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଦର୍ଶନ କଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ସଂସାର ଚକ୍ରରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ। ଏଠିରେ ଏକ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା—କୃତୟୁଗର ଆରମ୍ଭରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ ସାମଗାନ କରୁଥିବା ଗାୟକମାନଙ୍କୁ ଖାଇବାକୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଆସିଥିଲେ। ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ, ଶକ୍ତିରେ ମଦମତ୍ତ ହୋଇ, ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଥିଲେ। ତେବେ ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଗୁରୁ ବୋଲି ନିବେଦନ କରିଲି, ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲି। ବିଷ୍ଣୁ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରି, ସେହି ରାକ୍ଷସମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବଧ କରି, ଶଂଖ ପୂରଣ କଲେ। ପୃଥିବୀ ରୁନ୍ଧି ହୋଇଗଲା, ସ୍ବର୍ଗ ଶତ୍ରୁହୀନ ହେଲା। ତାପରେ ହରି ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ଶଂଖ ପୂରଣ କରିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ନଶ୍ଟ ହେଲେ। ଏଠି ଯେଉଁଠି ଏହି ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶଂଖର ପ୍ରଭାବରୁ, ଏହାକୁ ‘ଶଂଖତୀର୍ଥ’ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଲୋକମାନଙ୍କର କଳ୍ୟାଣ କରେ। ଏଠି ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ କରେ, ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ଦେଇଥାଏ, ଆୟୁ, ଆରୋଗ୍ୟ, ଧନ, ପୁତ୍ର ଆଦି ବଢ଼ିଯାଏ। ଏଠି ଦର୍ଶନ କିମ୍ବା ସ୍ମରଣ କଲେ, ଦଶ ହଜାର ତୀର୍ଥର ଫଳ ମିଳେ ଓ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ଏଠିରେ ଥିବା ଦଶ ହଜାର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ, ଏହାର ଶକ୍ତି ମହେଶ୍ବରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ। ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ପାଇଁ ଏଉଁଠି ସମାନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତୀର୍ଥ ନାହିଁ। ଏଠି ଅଛି କିଷ୍କିନ୍ଧା ନାମକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ଯାହା ଲୋକମାନଙ୍କ ଇଛା ପୂରଣ କରେ, ସମସ୍ତ ପାପ ଶାନ୍ତ କରେ, କାରଣ ଏଠି ଭବା (ଶିବ) ବିରାଜିତ। ଏହାର ମହିମା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ନାରଦ। ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ, ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ, ଜଗତ ଭୟଙ୍କର ରାବଣଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ। କିଷ୍କିନ୍ଧାବାସୀ ବାନରମାନେ, ସାମ୍ନାରେ ଥିବା ରାବଣ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ଓ ସେନା ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହେଲେ; ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ମାରି, ରାମ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ପାଇଲେ। ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବଳଶାଳୀ ବାନର ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବିଭୀଷଣ ସହିତ, ରାମ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଲେ। ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ରାମ ଦେବ ଦେବତାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ପୁଷ୍ପକ ରଥରେ ଅତି ରୂପବାନ ହେଇ ଆସୁଥିଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ସେମାନେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଉଥିଲେ, ରାମ, ସମସ୍ତର ଆଶ୍ରୟ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ଗଙ୍ଗା ଦର୍ଶନ କଲେ। ସେ ଗୋତମୀ ନଦୀକୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଜଗତର ପବିତ୍ରତା, ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ କରେ, ଚିତ୍ତ ଓ ଦୃଷ୍ଟିର ଦୁଃଖ ଦୂର କରେ। ସେଉଁଠି ରାମ ରାଜା ଆନନ୍ଦରେ ଗଙ୍ଗା ତଟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ହନୁମାନ୍ ଆଦି ବାନରମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ମହାନଦୀ ଶକ୍ତିରେ, ମୋର ପିତା ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ଶ୍ବର୍ଗକୁ ଗଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ମାତୃ, ଭୋଗ ଦେଇଥାନ୍ତି, ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଭୟଙ୍କର ପାପ ନାଶ କରନ୍ତି; ଏଠି ତାଙ୍କ ସମାନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନଦୀ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଶତ୍ରୁ, ବିପଦ ସବୁ ନାଶ ହୁଏ; ବିଭୀଷଣ ନିତ୍ୟ ସଖ୍ୟତ୍ୱ ପାଇଥିଲେ, ସୀତା ପୁନଃ ମିଳିଥିଲେ, ହନୁମାନ୍ ବନ୍ଧୁ ହେଇଥିଲେ।” ଏଭଳି ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ମହିମା ଅନନ୍ୟ, ଏଠି ଦେବ, ଋଷି, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ଅପୂର୍ବ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି।